ΚΩΣΤΑΣ  ΜΑΚΑΡΙΑΔΗΣ                                                                    

 

 

                                                                                                        

                                                                                                           

                                                                                                       

                                                                                                                 

                                                                                                                    

                                                                                                                

                                                                                                             

                                                                                                                                                                                                                    

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            

                             ΤΟ ΔΙΗΓΗΜΑ  ΤΗΣ  ΓΙΑΓΙΑΣ                                                                                                                                                                                              

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          

                                                                                                        

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  

                                              

                    

 

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            

                                                                                                          

                                                                                                              

              

 

                                    -2001

 

 

 

                                           1-

 

 

                                                                                          

                  ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΔΙΗΓΗΜΑ

 

      Γεννήθηκε στις 28 Φεβρουαρίου 1940 στα Ιωάννινα και κατοικεί στο Αργυρόκαστρο.

Το οχτάχρονο σχολείο τελείωσε στη Δερβιτσιάνη της Κάτω Δρόπολης στο χωριό του όπου και πέρασε τα χρόνια της εφηβείας.

Τη μεσαία σχολή της γενικής εκπαίδευσης τελείωσε στο Αργυρόκαστρο, στο λύκειο ’’Asim Zeneli’’.

 Στη συνέχεια σπούδασε Μαθηματικά, με ιδιαίτερη κλίση και θέληση στο Πανεπιστήμιο Τιράνων.

Δίδαξε μαθηματικά και φυσική σε διάφορα σχολεία του νομού Αργυροκάστρου, καθώς επίσης και στην Παιδαγωγική Ακαδημία της πόλης, στην οποία υπάρχει κλάδος στην Ελληνική γλώσσα για την προετοιμασία ελληνοδιδασκάλων.

      Με την έναρξη των θυγατρικών κλάδων του Πανεπιστημίου Τιράνων και των Ανωτέρων Παιδαγωγικών Ινστιτούτων στο Αργυρόκαστρο, δίδαξε Ανώτερα Μαθηματικά και Φυσική.

      Συμμετείχε στον πρώτο πυρήνα των καθηγητών του Ανωτέρου Παιδαγωγικού Ινστιτούτου, το σημερινό Πανεπιστήμιο ’’Eqerem Cabej’’ όπου θεμελίωσε και διεύθυνε την έδρα Μαθηματικών και Φυσικής για τέσσερα χρόνια. Δίδαξε Μαθηματική Ανάλυση, Αναλυτική Γεωμετρία, Στοιχειώδη Μαθηματικά και Εφαρμοσμένα Μαθηματικά.

Στην ακμή της Επιστημονικής και Παιδαγωγικής δραστηριότητας μετατίθεται οικογενειακώς από την πόλη στο χωριό εξαιτίας πολιτικών αρχών.

 

2-

Το 1980 ορίζεται Επιστημονικός Συνεργάτης για την

Εφαρμογή Μαθηματικών μεθόδων στην οικονομία.  

      Στην περίοδο 1992-1996 εκλέγεται βουλευτής στο Αλβανικό Κοινοβούλιο από το κόμμα ΄΄ Ένωση για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα΄΄ στην εκλογική ζώνη του Αργυροκάστρου όπου συμπεριλαμβάνεται και ένα μέρος της Εθνικής Ελληνικής Μειονότητας.

      Το Δεκέμβριο του 1994 του απονέμεται ο τίτλος ΄΄Άξιος Δάσκαλος΄΄από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας΄΄.

      Από το 1997 μέχρι το 1999 διευθύνει το γραφείο Παιδείας και Πολιτισμού της Περιφέρειας Αργυροκάστρου. Απολύεται από τη θέση αυτή εξαιτίας πολιτικών αρχών.

      Την περίοδο 1999-2003 διδάσκει μαθηματικά στο Ενιαίο Εκκλησιαστικό Λύκειο ΄΄Ο Τίμιος Σταυρός΄΄ της Μητρόπολης Αργυροκάστρου. Το 2004 συνταξιοδοτείται.

      Είναι έγγαμος, με δύο παιδιά τον Χρήστο και τον Αδριανό και δύο εγγόνια, τον Κωνσταντίνο και τον Άγγελο. Η σύζυγός του Άννα είναι καθηγήτρια Χημείας και Βιολογίας. Τα τελευταία χρόνια μένουν οικογενειακός στην Αθήνα.   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3-                                                                                                                     

  

                       ΔΥΟ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΕΣ

 

       Το: «Μια φωτογραφία όσο χίλιες λέξεις» λέγεται συχνά. Στο βιβλίο που ήδη κρατάς  στο χέρι, μια φωτογραφία βάπτισης ξεπέρασε τις χίλιες λέξεις και έγινε βιβλίο.

       Πρόκειται για ένα όμορφο διήγημα με μια γοητευτική γραφή, με πλήθος εικόνες. Καθώς συνεχίσεις το διάβασμα, θα «δεις» εικόνες πολέμου.

       Πόλεμος έξω, πόλεμος μέσα στις καρδιές των ανθρώπων, ένας πόλεμος που αφού κατέστρεψε τι μπόρεσε να καταστρέψει με την πυρά, συνέχισε το καταστρεπτικό του έργο με την ψύχρα.

       Όμως, η ομορφιά της ψυχής δεν καταστρέφεται με κανένα μέσο, στέκει για να στερεώνει τις ελπίδες.

       ΤΟ ΔΙΗΓΗΜΑ ΤΗΣ ΓΙΑΓΙΑΣ μαγευτικό, μια ιστορία που λέγεται σαν παραμύθι από τη γιαγιά στον εγγονό που δεν είναι παιδάκι…

       Πέρασαν χρόνια, έτσι όπως ξέρουν να περνούν τα χρόνια.

       Αν και ο Κώστας μπήκε στον κόσμο των ηλικιωμένων, θυμάται,…αξιολογεί και επισυνάπτει: πρόσωπα, συναισθήματα, τόπους…

       Καθώς θα συνεχίσεις να διαβάσεις «θα δεις» μηνύματα, διάφορα, να «φτερουγίζουν» μπροστά στα μάτια σου. «Θα δεις» αναμνήσεις σαν τα χελιδόνια που γυρίζουν στις παλιές φωλιές. Αν είσαι νεαρός ελπίζω πως θα ωριμάσεις πρόωρα, θα αντρωθείς.

       Το περιβάλλων που έζησε και που μας περιγράφει ο Κώστας Μακαριάδης, μοιάζει με αρένα που μονομαχούν άνθρωποι αλλά και αξίες.

       Πιστεύω πως η αγάπη για τον άνθρωπο ωθείσαι το Μακαριάδη να διαθέσει όλα τα αποθέματα της ψυχής του.

       Η γραφή του είναι ρέουσα, πλάθει αβίαστα εικόνες, φέρνει μπροστά στον αναγνώστη ιστορίες, γεγονότα, μέρη, γνωστά και                                             

 άγνωστα. Έχει έναν τρόπο δικό του, να μαγνητίζει τον αναγνώστη χωρίς να τον κουράζει.

                                             4-                  

 

 

       Η πλοκή  είναι ενδιαφέρουσα, αιφνιδιαστική, έξυπνη.                                                                             

      Τα πρόσωπα είναι διαφόρων ηλικιών και διαφόρων επαγγελμάτων, με διαφορετικό επίπεδο μόρφωσης.

       Η γλώσσα είναι ομιλούμενη δημοτική με κάποια ιδιωματικά στοιχεία κοινωνικών ομάδων.

Τελειώνοντας θέλω να πιστεύω πως Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΓΙΑΓΙΑΣ Δεν τελειώνει..  Οι απαντήσεις της δεν είναι αναμφισβήτητες αλλά θέτουν ερωτήματα και γεννούν προβλήματα για το παρόν και το μέλλον..

 

 

 

                                  Βασίλης Μπαριαμπάς.

    

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                                                                       

                                                                                                                                                          

                                                   5-                                                                                                                                  

                                                                                                                        

                                                                                                                       

                                                                                                                                                            

   

                               ΣΤΗ ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΛΟΓΟΥ     

 

       Ήταν χειμώνας του 1992. Βρισκόμουν διαρκώς στο χωριό μου, στην εύμορφη Δερβιτσιάνη, μετά από τόσα χρόνια σπουδών μακριά της. Προετοιμαζόμουν για το δίπλωμα που θα υπεράσπιζα την επόμενη άνοιξη. Ένας χειμώνας δύσκολος, πολύ βροχερός και κρύος. Οι δρόμοι γέμιζαν νερό και οι δύο τρομεροί λάκκοι πάντα φουσκωμένοι και θορυβώδες.

       Ο Μεγαλάκκος ολοκόκκινος και ορμητικός έφερνε πολύ χαλίκι από το βουνό και ήταν παρά πολύ δύσκολα να τον περάσεις. Τον θυμάμαι πάντα θυμωμένο, αγριεμένο και έκανε πολλές ζημιές. Γέμιζε τις γέφυρες και τις πόρτες των σπιτιών με χαλίκι. Τα παιδιά αλλά και οι μεγάλοι περνούσαν ώρες ολόκληρες αγναντεύοντάς τον.

       Ο άλλος ο λάκκος, ο Σαραντινός είχε καθαρό νερό, διότι το περισσότερο ήταν από τις πολλές πηγούλες που υπήρχαν στην κοίτη του. Και οι δύο ενώνονταν μαζί κοντά στην εκκλησία και χύνονταν κάτω στα μουσιά και τον ποταμό Δρύνο. Και οι δύο μαζί απέκλειαν τον κόσμο από τον Κάτω μαχαλά όπου βρίσκονταν τα καφενεία, η εκκλησία, το σχολείο και γίνονταν η μεγάλη κίνηση του χωριού.

       Τις περισσότερες ώρες τις περνούσα στο σπίτι, στο χειμωνιάτικο δωμάτιο κοντά στο ωραίο πέτρινο τζάκι, διαβάζοντας και μελετώντας διάφορα βιβλία και σημειώσεις που υπήρχαν στο σπίτι από παλιά χρόνια. Ήταν σχεδόν όλοι άνθρωποι των γραμμάτων σ’αυτό το σπίτι.

Διάβαζα τακτικά και τις εφημερίδες του καιρού, διότι μου προκαλούσαν ενδιαφέρον τα μακροσκελή άρθρα που αναφέρονταν στα ιδεολογικά και πολιτικά προβλήματα που συζητιόνταν τότε στην Κίνα. Τα περισσότερα ήταν απλές μεταφράσεις για τη θεωρία της μορφωτικής επανάστασης, τη

                                                  6-                                                                                                       

                                                                                                         

θεωρία των τριών κόσμων, τη θεωρία των πολλών σχολείων και των πολλών λουλουδιών της κινέζικης κοινωνίας, για τα καλά και τα κακά που έχει το σύστημα και για την κάθαρση που πρέπει να κάνει η κοινωνία και ο κάθε άνθρωπος πολίτης της                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               χώρας από τις ξένες εκδηλώσεις του καπιταλισμού και του ρεβιζιονισμού, μελετώντας τα αποσπάσματα από τα κόκκινα βιβλία του Πρόεδρου Μάο. Όλα αυτά μεταφέρονταν χοντρικά στην αλβανική κοινωνία, χωρίς να υπήρχε ανάγκη μαζί και με τα μαθήματα του Ενβέρ Χότζια.

       Η γιαγιά κάθονταν πάντα δίπλα μου στην άλλη κορυφή του τζακιού που την είχε για πάντα δική της. Πότε έπλεχε καμιά κάλτσα, πότε καμιά πούπα και πότε έγνεθε το άσπρο μαλλί από τα πρόβατα. Έπινα ταχτικά τον καφέ της και ρουφούσε από λίγο μα λιγάκι ρακί που το έβγαζε μόνη της με μεγάλο μεράκι από τα σταφύλια του αμπελιού μας. Φορές- φορές με διέκοβαι με  εξυπνάδα και με το δικό της χιούμορ με ρωτούσε για διάφορα. Τις άρεθαν πάρα πολύ τα πολιτικά αλλά και τα κοινωνικά και ήθελε να μάθει τα νέα, τι λέγονταν και τι έγραφαν οι εφημερίδες.

Με φώναζε ¨παιδί μου¨ είτε ¨μπίρι μου¨ από τα αρβανίτικα. Όταν ήθελε να με διακόψει κουνιόνταν λίγο περισσότερο από τη θέση της που κάθονταν στο σκαμνί ή στο κρεβάτι, είτε ξυροέβηχε χαμηλόφωνα, είτε ρουφούσε τον καφέ της πιο δυνατά.

Εγώ αμέσως την καταλάβαινα και τις έλεγα: ¨Έλα γιαγιά μου, τι θέλεις μίλησέ μου, τονίζοντας περισσότερο το «μου»¨

Ήθελε να το άκουγε αυτό το «μου», την ευχαριστούσε.

¨Τι να σου πω παιδί μου, εγώ πάντα την ίδια ερώτηση έχω¨.

¨Αυτές οι εφημερίδες που ταχτικά διαβάζεις ώρες ολόκληρες, πότε θα φέρουν καμιά ειρήνη, αυτό και μόνον θέλω¨.

¨Να γίνει ειρήνη, να ανοίξουν οι δρόμοι και να έρθει το παιδί μου από την ξενιτιά να ανταμώσουμε¨.

¨Με έκοψε ο πόνος¨.

       Μια φορά σε κάποιο συρτάρι βρήκα μια φωτογραφία από την τελετή της βαπτίσεώς μου, το πιστοποιητικό βαπτίσεως και το πιστοποιητικό ληξιαρχικής πράξης γεννήσεώς .

                                          7-                                                               

Ήταν η πρώτη φορά που τα έβλεπα και τα έδειξα αμέσως στη γιαγιά. Η περιέργειά μου ήταν μεγάλη να μάθω λεπτομέρειες                                                  

από εκείνη την εποχή. Παρακάλεσα αμέσως τη γιαγιά μου να μου διηγηθεί ότι θυμιώνταν.

Πήρε τη φωτογραφία στα χέρια της, την είδε για λίγο, αναστέναξε βαθιά και με μάτια βουρκωμένα από συγκίνηση και περηφάνια άρχισε με τη γλυκιά μελωδική φωνή της το μοναδικό αυτό διήγημα.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

               

 

 

 

   

 

 

 

 

 

 

8-                                                 

 

                  ΤΟ  ΔΙΗΓΗΜΑ    ΤΗΣ  ΓΙΑΓΙΑΣ

 

  Η φωτογραφία αυτή είναι βγαλμένη την ημέρα της βάπτισής σου. Θυμάμαι καλά ήταν 7 του Απρίλη το 1940 σε μια εκκλησία στο κέντρο των Γιαννίνων. Πρέπει να το γράφει και από πίσω.

Να ο παπάς εδώ σε βαστάει στα χέρια και σε βουτάει για πρώτη φορά στην κολυμπήθρα, δίπλα του ο μικρός κουμπάρος ο Κώστας, ο μπάρμπα Φίλιππος ο μεγάλος ο κουμπάρος, η Μαμά σου, ο θείο Γιώργος, η κυρία Άνετα, ο άντρας της και ο γιος της.

Παραπίσω δεν τους διακρίνω καθαρά.

Τη φωτογραφία αυτή και πολλές άλλες που κάπου θα βρίσκονται στα διάφορα συρτάρια του κομό, τις έχει βγάλει ο γνωστός φωτογράφος Κώτσης Μπέης με καταγωγή από τα χωριά μας. Μεγάλωνε ασπρόμαυρες φωτογραφίες με το χέρι,  ζωγραφιές που το λένε, όπως είναι αυτή που είμαι εγώ μόνη μου και εκείνη που ήμαστε οι τρεις με το μπαμπά και τη μαμά. Δεν διακρίνονται καθόλου οι μολυβιές ούτε από κοντά. Τόσο καλός ήταν!

Τότε ήταν καιρός πολέμου και περνούσαμε δύσκολες μέρες. Εμείς όμως είχαμε τη δική μας χαρά. Είχε μεγάλη φτώχια. Ο κόσμος υπέφερε, φοβόταν, υπήρχε ανασφάλεια.

Εσύ γεννήθηκες τέλος Φεβρουαρίου σε μια καλή κλινική των Γιαννίνων. Ήταν Τετάρτη πρωί, μόλις είχε βγει ο ήλιος. Ο πατέρας σου βρίσκονταν στην Αμερική, έφυγε πριν έξι μήνες από τον φόβο του πολέμου. Φοβόταν πολύ τον αποκλεισμό, δεν ήταν μαθημένος με τη ζωή εδώ. Πάντα στην ξενιτιά από τα μικρά του χρόνια.

     Για πρώτη φορά ταξίδεψε στα δεκαοχτώ του χρόνια με το περίφημο καράβι ’’Κάστερ Γκάρη’’ που το λέει και το τραγούδι:

                                Γέρος εξηνταπεντάρης

                                Ήρθε με το Κάστετρ Γκάρη

                                Με δολάρια και λίρες

                                Τη μικρούλα μας την πήρε…

 

9-                                

 

Δε θυμάμαι τα παρακάτω, αν θέλεις να τα μάθεις, έχομε την πλάκα του φωνόγραφου, άνοιξέ τον και άκουσε ολόκληρο το τραγούδι για να το μάθεις κιόλας!    

Θυμάμαι το πρώτο γράμμα που μου έστειλε από την Αμερική.

Έγραφε λεπτομέρειες από το ταξίδι που δυήρκισε τρεις ολόκληρους μήνες στη θάλασσα και για την πρώτη μέρα που έφθασε στη Νέα Υόρκη ένα απόγευμα λίγο μετά τη δύση του ηλίου. Κατέβηκε από το πλοίο μαζί με πολλούς άλλους στην άγνωστη αυτή χώρα όπου μιλούσαν μια άγνωστη γι’αυτόν γλώσσα, έχοντας μέσα του μια αόριστη ελπίδα για ένα καλύτερο μέλλον. Δεν ήξερε που να πήγαινε, δεν είχε κανέναν να τον περιμένει και με ποιόν να αντάμωνε.

Περπατούσε στα χαμένα ώσπου έφθασε σε κάποιο πάρκο με πολλά δέντρα, πάρα πολλά λουλούδια και πολλά παγκάκια που κάθονταν οι περαστικοί. Κάθισε σε ένα από αυτά αγναντεύοντας τη θάλασσα από την οποία έφθασε και έπιασε κουβέντα μαζί της. Μουρμούριζε, έκλεγε, ώσπου τον έπιασε ο ύπνος. Ξύπνησε την αύριο λίγο πριν το μεσημέρι και πήρε το δρόμο για τη μεγάλη πόλη. Η τύχη δεν τον έχασε. Γύρισε μετά από οχτώ χρόνια. Παντρεύτηκε, ξαναέφυγε και μετά από άλλα δεκατρία ολόκληρα χρόνια ήρθε  ξανά και έτσι έγινες εσύ.

Το πρώτο παιδί από τον καιρό του γάμου, δεν μπόρεσαν να το σώσουν οι μαμές του χωριού. Οι μαμές αυτές ήταν απλές γυναίκες του χωριού, χωρίς σχολείο και ιατρική μόρφωση, χωρίς τις βασικές συνθήκες, αλλά με πραχτική και πείρα από τη ζωή. Αυτές έκαναν και τη δουλειά του γυναικολόγου για τις γυναίκες και αυτή του κτηνίατρου κυρίως για τις αγελάδες.

Τον καιρό εκείνον η καλύτερη μαμή ήταν η θεία Βιέννο , η πρώτη εξαδέλφη της μαμάς. Και αυτή όμως φοβήθηκε να πάρει μόνη της την πρωτοβουλία του τοκετού και μας είπε: ΄΄Φύγετε, φύγετε στα Γιάννενα για να αποκτήσει η οικογένεια παιδί΄΄.

Έδινε καλές συμβουλές πάντα στη μάνα σου, ότι ήξερε και επέμενε ότι το παιδί θα είναι αγόρι. Και ο λόγος της βγήκε.

Κάτι ήξερε και η θεία Βιέννο γι’αυτό και την ακούσαμε.

10-

 

       Μας ήλθε γράμμα και από τον πατέρα που μας έλεγε να πάμε στα Γιάννενα διότι είχε κρατήσει δωμάτιο σε μια κλινική, Έτσι πήγαμε και βρήκαμε πολύ καλές συνθήκες. Όταν έχεις και  πληρώνεις σε τούτον τον κόσμο, όλα τα αποκτάς. Άσπρος παράς για μαύρη μέρα, λέμε εδώ στο χωριό μας.

Ο γιατρός Αλέξης που ήταν ο υπεύθυνος της κλινικής μας περίμενε πολύ καλά, με τα όλα. Καλώς άνθρωπος και πολύ καλός γιατρός, όλοι μιλούσαν τα καλύτερα λόγια γι’αυτόν. Έδειξε από την πρώτη μέρα ενδιαφέρων για την εγκυμοσύνη και μας εγκιήθηκε ότι όλα θα πάνε καλά. Αυτό που θέλαμε.

Έκανε αστεία και μας έδινε θάρρος για την κατάσταση και τον πόλεμο. Πολλές φορές μου σήκωνε ψηλά στο μέτωπο το άσπρο μαντήλι που φοράμε εμείς στο κεφάλι και τότε μου έλεγε: ¨Για τώρα, φαίνεσαι που είσαι ακριβώς η μητέρα του Χρήστου¨ και γελούσαμε. Γνωριζότανε καλά με τον πατέρα σου, αλληλογραφούσαν και τον σέβονταν.

΄΄Ο Χρήστος, έλεγε, είναι άνθρωπος με πολιές γνώσεις, κατέχει μερικές ξένες γλώσσες, ασχολείται με την πολιτική και τα κοινωνικά, αλλά από μόνος του δεν πολιτεύεται και δεν ανήκει σε κανένα κόμμα΄΄.

΄΄Τον παίρνουν διάφοροι πολιτικοί στα επιτελεία τους όταν έχουν εκλογές και τους βοηθάει στα προγράμματά τους΄΄.

΄΄Στο τελευταίο γράμμα που έλαβα, μου έγραφε πως ο πόλεμος αυτός, θα διαρκύσει αρκετά και τα χειρότερα θα έρθουν μετά τη λήξη του. Προβλέπει αποκλεισμούς και εχθρότητες μεταξύ κρατών. Ένας άλλος πόλεμος χωρίς όπλα θα ακολουθήσει για πολύ καιρό και θα είναι πολύ βάρβαρος΄΄.

   Όπως βλέπεις όλες οι προβλέψεις του επαληθεύθηκαν. Έγινες ολόκληρος άντρας και ακόμη δεν γνώρισες τον πατέρα σου.

Πόλεμος με μπαρούτι τότε, κρύγιος πόλεμος τώρα και μας καίει όλους παρά πολύ, πονάνε και κλαίνε οι καρδιές μας από το χωρισμό στα ζώντας.

Ποιος έχει το δικαίωμα να χωρίσει το παιδί από τη μάνα και από την οικογένεια σε τούτον τον κόσμο;

Εγώ  νομίζω, κανένας και έχω δίκιο.

                                              11-                                                       

 

Καταραμένοι να είναι ο πόλεμος και όλοι εκείνοι που έφεραν τούτον τον κομμουνισμό και τούτη τη ζωή που κάνομε! Μας υποσχέθηκαν ότι θα τρώγαμε με ασημένιο κουτάλι και τώρα μοιράζομε το γάλα με το σταγονόμετρο, εκατό γραμμάρια την ημέρα για κάθε άτομο της οικογένειας. Είπε καλά ο μπάρμπα Κόλιας από του Κύρου την ημέρα που ιδρύθηκε η κοοπερατίβα, ότι θα έρθει η ώρα να φάμε το γάλα με το πιρούνι. Και που είσαι ακόμα, τι θα δουν τα μάτια μας!

 Οι εκκλησίες και τα βακούφια έκλεισαν, οι παπάδες διώχτηκαν και δεν έχουμε που να κάνουμε την προσευχή μας. Τι κακό είναι αυτό και πως θα παραδώσουμε την ψυχή μας στο Θεό!

Κακό μεγάλο, κατάρα θεού με τόσες αμαρτίες που έχουμε!

Θα έρθει καμιά φορά η ώρα που ο άνθρωπος να πηγαίνει όπου

θέλει και όπου μπορεί, να σκέπτεται με τη δική του γνώμη και τη δική του λογική;

Τώρα για όλα πρέπει να σκέπτεσαι με τη λογική του κόμματος, έτσι μας λένε δε θα λαθέψεις ποτέ, ακόμα και με ποιους θα συμπεθεριά σης και ποια νύφη θα πάρεις!

Πάντα με εχθρούς τούτος ο τόπος, όλους τους γείτονες εχθρούς και κακούς τους κάναμε. Πόλεμο με όλους αυτούς, πόλεμος και μεταξύ μας.

Όλοι οι άνθρωποι το ίδιο είναι, γεννιούνται καλοί και γίνονται κακοί. Εμείς με το σπαθί στο χέρι έτοιμοι να τους τσακίσομε και όμως ακόμα δεν το κατορθώσαμε, ούτε και αυτοί δεν μας νίκησαν να μάσομε επιτέλους και εμείς τη γνώμη μας.

Ο Θεός μας έβαλε να ζούμε ο ένας κοντά με τον άλλο και πρέπει να το κάνομε, δε γίνετε αλλιώς. Μοναρχοφασίστες οι έλληνες, ναζιστές οι ιταλοί, και ρεβιζιονιστές οι γιουγκοσλάβοι τους βρίζομε εμείς. Αυτοί δεν ξέρω τι λένε για μας και πως μας βρίζουν. Αυτός ο χαρτοπόλεμος καρπούς δε φέρνει, μόνο τις καρδιές χαλάει, κάτι περισσότερο από μας εδώ σ’αυτή τη χώρα που μας έβαλαν οι μεγάλοι να ζήσομε σαν έλληνες που είμαστε. Δε μας βλέπουν με καλό μάτι και για το παραμικρότερο κάνουν τα απαράδεχτα και μας τιμωρούν.   

 

                                                   12-

 

Εγώ λέγω ότι κάποτε θα έρθει η ώρα όλα να διορθωθούν, αλλά τότε θα είναι πολύ αργά για μένα την ηλικιωμένη. Να ζήσετε

εσείς εύχομαι και να χαρείτε σε ένα καλύτερο κόσμο.

    -Ο καημός της γιαγιάς μου, ζωγραφίζονταν στα μάτια της. Τη θαύμαζα για τα σοφά της λόγια! Και η γιαγιά συνέχισε:

Αν ξεστομίσεις κανένα από αυτά που λέμε οι δυο μας και το μάθουν, σου κόβουν τη γλώσσα.

Το τι θα γίνει και πως θα πάνε τα πράγματα, ένας Θεός και ο Ενβέρης το ξέρουν.

Εγώ έζησα με τούρκους, έλληνες, ιταλούς, γερμανούς και αλβανούς. Όλοι άνθρωποι είναι. Ο καθένας στον τόπο του, χωράει για όλους. Να πηγαινοέρχονται με το καλό και όχι με τα όπλα, ούτε να μένουν για πάντα.

Η ξενιτιά είναι κακή και ποιος τη θέλει. Η ανάγκη της ζωής τη φέρνει. Ο παππούς σου, ο άντρας μου, άφησε τα κόκαλά του στην Αμερική, στα εικοσιοχτώ του χρόνια και έμεινα μόνη μου εδώ να μεγαλώσω δυο παιδιά. Μάθαμε μετά το θάνατό του πως η αιτία ήταν μια τυχαία αρρώστια που μπορεί να γιατρεύονταν αλλά δεν είχε κανέναν κοντά του να τον βοηθούσε. Έτσι είναι εκεί, μια ολόκληρη ζωή και μπορεί να μη αλλάξεις ούτε μια κουβέντα με το γείτονά σου. Ότι κλει η πόρτα σου.

Ο άλλος παππούς έμεινε κι’αυτός στην Αυστραλία, χωρίς καμία επαφή με την οικογένειά του.

Ένα καλό έχει τούτο το σύστημα του κομμουνισμού εδώ, που έχει κλίσει τις πόρτες και δεν επιτρέπει να ταξιδεύουν οι άνθρωποι, τους γλιτώνει έτσι από τα κακά του χωρισμού της ξενιτιάς. 

Και εδώ μπορεί να ζήσει κανείς. Εγώ μεγάλωσα μόνη μου τα παιδιά δουλεύοντας μια ολόκληρη ζωή τον αργαλειό και κάνοντας κεντίσματα στο χέρι. Ο άνθρωπος αν θέλει και αν κοπιάσει και τη δουλειά τη βρίσκει και τη ζωή τη χαίρεται όπου κι’αν βρίσκεται, κάτι πιο εύκολα και πιο καλύτερα στον τόπο του. Δεν λέμε στα χαμένα ότι το λιθάρι είναι βαρύτερο στον τόπο του. Και τα χάλια περνούν πιο εύκολα και οι χαρές έρχονται πιο συχνά. Πάντα όμως με τη γνώμη και την πίστη

13-

 

στον Θεό, διότι δίχως καμιά πίστη δεν υπάρχει ελπίδα για κάτι που ποθείς, για ένα καλύτερο μέλλον.

Μην αφήσομε και μας κυριαρχήσει ο διάβολος και το σκοτάδι.

Αυτό φοβάμαι σήμερα, διότι οι άνθρωποι έγιναν ένα με το διάβολο και χάνονται καθημερινά οι ανθρώπινες αξίες, η συμπόνια και η αγάπη για τους άλλους είναι πολύ πιο μικρές από το μίσος και το φόβο. Δε νοιάζεται κανείς για το τι συμβαίνει ατού διπλανού την πόρτα, μόνον να κρυφακούν οι επιτήδειοι του κόμματος και του σιγκουρίμι.  

   Στη ζωή πρέπει να μάθομε και να πονάμε και να χαιρόμαστε. Θυμάμαι ένα γράμμα του πατέρα σου, στο οποίο έγραφε: ΄΄Για μένα ο άντρας που δεν πέρασε έστω και μια βραδιά άυπνος πλάι στο ανήμπορο μωρό του, δεν έζησε ποτέ΄΄.

Αυτό τα λέει όλα για τον καημό και τον πόνο του ξενιτεμένου.  Είναι μια αλήθεια της ζωής. Ποιος δε δοκίμασε αυτόν τον πόνο δε μπορεί να αισθανθεί τη χαρά της ζωής με όλα όσα προσφέρει.

Δεν μπορεί να καταλάβει το συνάνθρωπό του και ούτε θα τον βοηθήσει όταν μπορεί και το χρειάζεται.

Τη χαρά και τη λύπη πρέπει να τη μοιραζόμαστε με τους συνανθρώπους μας. Αυτή είναι η ευχή του Θεού και της πίστης μας. Τώρα γίναμε αγριάνθρωποι.

   Ο πατέρας σου ποτέ δεν ήταν πλούσιος και ούτε είναι, αλλά την ημέρα που γεννήθηκες παράγγειλε τον γιατρό Αλέξη και κέρασε ολόκληρη την κλινική με πάστες και γλυκίσματα.

Μετά τον πόλεμο ο κουμπάρος σου ο Κώστας ήταν άρρωστος, νοσηλευόταν στο νοσοκομείο στα Τίρανα και είχε ανάγκη από φάρμακα που δεν υπήρχαν εδώ. Ο πατέρας σου έστειλε όχι μόνον γι’αυτόν αλλά και για όλους τους άλλους, τελείως άγνωστους, που νοσηλευόταν μαζί του.

Όταν βγήκαμε από το νοσοκομείο που γεννήθηκες, νοικιάσαμε ένα δωμάτιο στο σπίτι της κυρίας Άνετα, η οποία ήταν προϊστάμενη στην κλινική. Εκεί την γνωρίσαμε. Ήταν μια εβραία γυναίκα πολύ αγαπητή και ικανή στη δουλειά της. Μας έδωσε ένα υπνοδωμάτιο, αλλά ολόκληρο το σπίτι της ήταν και δικό μας. Το σπίτι βρισκόταν στο κέντρο της πόλης, κοντά σε

14-

 

μια υπόγεια στέγη, καταφύγιο που το λέμε εμείς. Εκεί πηγαίναμε  να κρυφτούμε από τους βομβαρδισμούς. Στην ίδια συνοικία κατοικούσαν και πολλοί συγχωριανοί μας, οι οποίοι είχαν έρθει από το φόβο του πολέμου και μερικοί σκόπευαν να φύγουν για την Αυστραλία, μετανάστες. Έφυγαν μερικοί συγγενείς μας τότε. Ένας από αυτούς έγινε πολύ πλούσιος και ζει στη Μελβούρνη τώρα.

    -Οι σειρήνες του συναγερμού χτυπούσαν καθημερινά και όχι μόνον μια φορά. Τις πρώρες μέρες ήταν ένας αληθινός πανικός, αλλά σιγά-σιγά τις μάθαμε. Εσένα έρχονταν σπίτι και σε έπαιρναν για τα καταφύγιο, πότε ο θείο Γιώργος, πότε ο κουμπάρος ο Κώστας και πότε το μεγαλύτερο παιδί της κυρίας Άνετα. Αυτοί έτρεχαν να προλάβουν να μπουν μέσα. Έμενες έξω διότι δε χωρούσε για όλους. Εγώ η καημένη πάντα έμενα έξω, δεν προλάβαινα. Περπατούσα αργά. Ερχόμουν μόνο για σένα, να είμαι κοντά σου και όχι να γλιτώσω το κεφάλι μου.

Προσπαθούσα να πλησιάσω όσο μπορούσα την εξώπορτα του καταφύγιου για να ακούσω τη φωνή σου καθώς έκλαιγες. Φοβόμουν από την κάθοδο παρά πολύ ανθρώπων και υπήρχε έλλειψη καθαρού αέρα και μεγάλη υγρασία.

   Ε, μια που είναι η περίπτωση θέλω να σου πω, πως οι Γιαννιώτες δεν ήταν και τόσο φιλικοί και ευγενικοί απέναντί μας, όπως εμείς τον καιρό που αναγκάσθηκαν να έρθουν στα δικά μας μέρη. Εμείς αυτούς και τους έλληνες στρατιώτες τους περιμέναμε με όλα τα καλά και με λουλούδια σαν τα δικά μας παιδιά.

Αυτοί μας έβριζαν, μας έλεγαν ΄΄παλιοαρβανίτες΄΄ και καμιά φορά μας έδιωχναν να επιστρέψομε από κει που ήρθαμε.

    Οι ελλαδίτες έλληνες πες πως μας ξέχασαν.

Τι να πει κανείς, ίσως έτσι να συμβαίνει με τη διάβα του χρόνου από τον καιρό που ιδρύθηκαν τα κράτη και εμάς μας άφησαν εκτός Ελλάδος. Δε μας λένε έλληνες αλλά βορειοηπειρώτες, άλλοι αλβανοί που μιλούν ελληνικά, άλλοι αλβανοί με ελληνική

καταγωγή, έλληνες μειονοτικοί, απλώς μειονοτικοί, έλληνες της Αλβανίας και τι άλλο δεν ακούς από τα δύο μέρη των συνόρων.

                                                15-

 

Εμείς είμαστε έλληνες και μάλιστα από τους καλύτερους.

Η Μητέρα Ελλάδα δεν πρέπει ποτέ μα ποτέ να ξεχάσει τα καλύτερα παιδιά της, ούτε να τα αφήσει να παραπονεύοντε και τα άγια τούτα χώματα να χάσουν το γαλανόλευκο τους χρώμα.

Τότε θα είναι πολύ αργά και η μικρή δική μας αυτή πατρίδα θα έχει χαθεί.

Τον αδύνατον, τον αδύναμο και τον άρρωστο να τους βοηθάμε για να γίνουν καλά, να μη τους αφήσομε να πεθάνουν και μετά να θρηνούμε χαμένη πατρίδα και να κάνομε μνημόσυνα.

Από την άλλη μεριά, τους αλβανούς, ακόμη χειρότερα. Εσύ ακούς μόνος σου τις αγαπημένες τους βρισιές : «σκατοέλληνα» και «σκατογκιαούρη». Δεν τραβούν ποτέ αυτές τις γλύκες από το στόμα τους. Και οι πιο μορφωμένοι, αυτοί του κόμματος, μας θεωρούν απλώς μειονοτικούς χωρίς εθνικότητα και χωρίς πατρίδα.

Εμάς αμά, το κακό μας παίρνουν και οι μεν και οι δεν. Όποιοι βρίζουν τους άλλους, τον εαυτόν τους βρίζουν και δείχνουν τη δική τους μόρφωση. Είμαστε οι καλύτεροι από όλους. Το είχαμε δείξει πάντοτε σε όλη τη ζωή μας και το δείχνομε και σήμερα με το έργο μας. Διατηρήσαμε τη γλώσσα, τη θρησκεία, τον πολιτισμό με τα ωραία τραγούδια, τους χορούς και την παραδοσιακή μας ενδυμασία, ανά τους αιώνες σε όλες τις αυτοκρατορίες που πέρασαν από εδώ. Στον καιρό των ρωμαϊκών τα σπίτια μας ήταν χτισμένα επάνω στο βουνό, εκεί που σήμερα είναι το μοναστήρι και λίγο πιο πάνω. Οι ρωμαίοι τα κατάστρεψαν και τα έκαψαν. Ακόμη και σήμερα βρίσκονται τα ίχνη από τα τοίχοι των σπιτιών, τα τοίχοι προστάτευσης του χωριού, του υδραγωγείου και τους τόπους λατρείας.

Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία δεν ήταν άγνωστη για εμάς, ούτε ξένη αλλά είχε και αυτή τις αδυναμίες της, όπως μου έλεγε ο Πάππος Μακάριος που ήταν διαβασμένος.

Στον καιρό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που την έζησα και εγώ, οι δρόμοι και τα καραβάνια περνούσαν μέσα από το χωριό. Υπήρχαν χάνια όπου διανυχτέρευαν οι ταξιδιώτες και άλλαζαν και τα άλογα. Το μεγαλύτερο χάνι ήταν δίπλα στον πολύχρονο

                                                   16-

 

πλάτανο στον Κάτω Μαχαλά. Υπήρχαν διάφορα μαστορικά εργαστήρια, χειροτεχνίες και εμπορικά μαγαζιά. Είχαμε το

σχολείο και την εκκλησία, σε έναν καιρό που δίπλα μας αρκετά αλβανικά χωριά και η μισή πόλη τούρκεψαν. Μας πήραν γη και λιβάδια και τα μοίρασαν στους νεομουαμεθανούς. Όποιος δε δεχόταν το Κοράνι, το άγιο βιβλίο των τούρκων και δεν προσευχότανε στον Αλλάχ, δεν του έδιναν γη στην κατοχή, δεν τον δεχόταν στο στρατό και στη δημόσια διοίκηση.

Εμείς γλιτώσαμε με τόσα, διότι δουλεύαμε καλά, πληρώναμε τους φόρους και δεν τα χαλάσαμε ποτέ με τους γείτονες. Οι άντρες ήταν και για δουλειά και για την πέννα. Οι περισσότεροι μιλούσαν εκτός από τα ελληνικά και αλβανικά και τούρκικα. Τους έκανε η ανάγκη να μάθουν να ομιλούν και αυτές τις γλώσσες.

Αργότερα βοήθησε η μετανάστευση των ανδρών στο εξωτερικό, κυρίως στην Αμερική και την Αυστραλία. Τις οικογένειες όμως δεν τις πήραν ποτέ μαζί τους. Έτσι ήταν ο άγραφος νόμος του καιρού τότε για τον ξετινεμένο.  

Μικροκαβγάδες με τους γείτονες τουρκοαλβανούς υπήρχαν, αλλά γενικά περνούσαμε καλά με τους γείτονες αλβανούς. Θυμούμαι από τα μικρά μου χρόνια μια ιστορία που διηγούτανε στο χωριό, κάποιο συμβάν. Μια νύφη από το γένος Τσιάμη, συγκενείς με μας, την πήραν δια της βίας την ημέρα του γάμου, ήταν ο αγάς της περιοχής μαζί με έναν οπλαρχηγό και την πήγαν στα σαράγια του αγά. Για πρώτη φορά που συνέβαινε κάτι τέτοιο. Αν δε θα υπήρχε αντίδραση, τότε και η ντροπή θα ήταν μεγάλη και μπορεί να έμενε ανοιχτό το ενδεχόμενο για συνέχεια στο μέλλον. Η ανδρεία και η παλικαριά όμως δεν έλλειπαν. Ο κουνιάδος, Κώτσιος Τσιάμης ονομαζόταν, πήγε μόνος του στο σαράγι του μπέη και ξαναέφερε στο σπίτι στο χωριό τη σκλάβα του αγά. Στον τσακωμό απάνω ο αγάς χτυπήθηκε. Αργότερα σκοτώθηκε και ο Κώτσιος.  

 Εκτός της ανδρείας και της παλικαριάς δεν έλλειπαν επίσης η εξυπνάδα και το χιούμορ.

Μια άλλη περίπτωση με τον αγά, ήταν όταν πέθανε η μάνα του.

                                                        17-

 

Εγώ χαμογέλασα και η γιαγιά το είδε και μου είπε: Δεν ήταν ένας μόνον ο αγάς, αυτός που πέθανε, υπήρχαν και άλλοι. Και συνέχισε: Μερικές ηλικιωμένες γυναίκες από το χωριό μας,

πήγαν στο σπίτι του αγά να τον παρηγορήσουν. Εκεί που μοιρολογούσαν, μεταξύ των άλλων είπαν και τα παρακάτω:

Όσα δέντρα έχει το αλώνι

Ο αγά, ο μπίρ

Τόσοι αγάδες να απομείνουν

Ο αγά, ο μπιρ…

  Συγκινημένος ο αγάς από το μοιρολόι των γυναικών, μουρμούριζε: ΄΄Μπράβο οι γκιαούρισες, μπράβο οι γκιαούρισες, αυτό είναι κλάψιμο, αυτό είναι μοιρολόι!΄΄

Κανένας από εμάς δεν έχει ασχοληθεί με τέτοια γεγονότα και τέτοιες ιστορίες της καθημερινής ζωής. Το έφερε η ευκαιρία και κάθεσαι και με ακούς εμένα την ξεκουτιασμένη γριά που ζω και με το παρελθόν, όμως δεν πρέπει ‘όλα να ξεχνιούνται διότι αυτή είναι η ζωή μας και κάποιος πρέπει να τα βρίσκει και να τα γράφει για εκείνους που έρχονται αργότερα.

  Οι  λαοί που δεν προβληματίζονται και λησμονούν την ιστορία τους, πρέπει να ξαναεξετάζουν την ύπαρξή τους, τον ίδιο τον εαυτόν τους, έλεγε ο πεθερός μου.

Εσύ την ιστορία την γνωρίζεις καλύτερα από εμένα, τη μαθαίνεις στο σχολείο και τη διαβάζεις στα βιβλία, αλλά κάτι έμαθα και εγώ στη ζωή μου. Σε τούτο σπίτι έζησαν μορφωμένοι άνθρωποι, εγώ ήμουν περίεργη τους άκουγα και τους ρωτούσα. Είχαν τελειώσει τα καλύτερα σχολεία της εποχής εκείνης στην Κωνσταντινούπολη και έγιναν καλοί παπάδες και δάσκαλοι. Ο πάπο Μακάριος έφθασε να υπερετήσει μέχρι το πατριαρχείο της Πόλης σαν γραμματέας και στα γεράματά του επέστρεψε στο χωριό στο μοναστήρι. Το πλούτυνε, του έδωσε ζωντάνια και φήμη σε όλη την περιοχή τον καιρό της Τουρκίας. Μια φορά του πήγαν κλέφτες. Αυτός αφού άκουσε τα σκυλιά να γαβγίζουν έκλεισε τις πόρτες και ανέβηκε απάνω στο καμπαναριό και άρχισε να χτυπάει δυνατά την καμπάνα. Βάστηξε άμυνα με όπλα ώσπου πήγαν οι συγχωριανοί για βοήθεια. Είχε πολλά

                                                        18-

 

βιβλία, σημειώσεις και παλιά κειμήλια. Τα πήρε τα περισσότερα ο πατέρα σου στην Αμερική, άλλα ο θείο Γιώργος στην Ελλάδα και αυτά που έμειναν αυτού στο σεντούκι που τα βλέπεις και τα

διαβάζεις. Θα συναντηθείτε με τον πατέρα και θα τα δεις. Ο πάπα Μακάριος ονομάζονταν Μαργαρίτης, το Μακάριος είναι θρησκευτικός τίτλος που τον πήρε αργά στη ζωή του. Τον έχομε αγιογραφία μόλις μπεις στην εκκλησία του μοναστηριού πάνω στο θόλο. Έζησε εκατόν εφτά χρόνια με πολύ μακριά και πυκνά μαλλιά και όλα του τα δόντια. Θυμάμαι όταν τον χτένιζα έκανα μια ολόκληρη ώρα.

  Πολλοί μεγάλοι άνθρωποι είχαν βγει από τα μέρη μας και είναι από τους μεγαλύτερους ευεργέτες της Ελλάδας. Η φήμη τους έχει ξεπεράσει τα σύνορα και τα όρια. Τα αδέλφια Ζάππα, Αρσάκη και άλλοι έχουν χτίσει τη μισή Αθήνα.

Ένα και μόνον θέλω να πω, αλλά ποιος με ακούει εμένα τη γριά από τούτο το λεβεντοκεφαλοχώρι που λέγετε Δερβιτσιάνη: ΄΄Η Ελλάδα η σημερινή, δεν πρέπει να τα ξεχάσει΄΄.

Με συγχωρείς παιδί μου, άρχισα να ξεφεύγω και να φλυαρώ, αλλά τι να κάνεις της ηλικίας που περνούν τα χρόνια και πολλές φορές ενθουσιαζόμαστε γρήγορα, μπερδεύομε την κουβέντα και τα μακροκοσκινήζομε, όπως λέμε εδώ στο χωριό μας.

Εσύ όποτε θέλεις να με διακόπτης για να μη στενοχωριέσαι. Και τώρα θα πιούμε από έναν καφέ με ένα μικρό τσιπουράκι και μετά θα ξανάπαμε εκεί ποτ το αφήσαμε στα Γιάννενα. 

Τη λες γιαγιά μου της λέγω, κανένας μα κανένας δε στενοχωριέται από αυτά που ακούει να βγαίνουν από το στόμα σου και τη θαύμαζα βλέποντάς την να ψένει το καφεδάκι. Αυτή είναι η αληθινή φιλοσοφία του λαού μας.

    Η κυρία Άνετα όπως σου είπα ήταν εβραία, μια γυναίκα που δεν πρόκειται να την ξεχάσω όσο θα ζω. Αγαπημένη με όλους, κοντούλα ομορφοκαμομένη με το γέλιο στο στόμα, με μάτια γαλανά και μια γλυκύτατη φωνή. Μοίραζε κάτι στους τριγύρω της από τον ίδιο τον εαυτόν της. Αυτό το κάτι ίσως να προέρχονταν από το επάγγελμά της, της αδελφής νοσοκόμας, αλλά και από την ίδια τη φυλή της, μια φυλή καταδιωκόμενη

                                                    19-

 

και βασανισμένη. Όταν πονάς για τον εαυτόν σου συμπονάς και τους άλλους.

Ο άντρας της ήταν έμπορος. Μέτριο ανάστημα, άσπρα μαλλιά χτενισμένα προς τα πάνω, ζαρωματένιο στενό μέτωπο, δυο μαύρα μάτια που διαρκώς κινιόνταν αριστερά και δεξιά, στενόμακρη μύτη μισοχωμένη στο μουστάκι, σιωπηλό στόμα , ασπρογενάτος με έναν γερό κοντό λαιμό. Δεν κάθονταν ποτέ στο ίδιο μέρος περισσότερο από δυο λεπτά. Τον θυμάμαι πάντα σκεπτόμενο, ανήσυχο και προβληματισμένο. Συνήθειες του επαγγέλματος, ίσως και της καταγωγής του. Όσες φορές προσπαθούσα να ανοίξω καμιά κουβέντα για τον πόλεμο είτε για κάτι άλλο της ζωής, αυτός απέφευγε με τρόπο. Στο σπίτι δεν τους έλλειπε τίποτες και του πουλιού το γάλα είχαν. Εμάς μας πήραν από καλοσύνη και όχι για οικονομικό συμφέρον από τα ενοίκια. Γνωριστήκαμε καλά μα την Άνετα στην κλινικη και πιάσαμε φιλία. Ήταν και οι δύο περήφανοι για την καταγωγή τους και πολύ συντηρητικοί. Ποτέ δεν εκφράζανε ανοιχτά τις σκέψεις και τις απόψεις τους για οτιδήποτε σε καμιά συζήτηση. Φαίνονταν δυο φορές φοβισμένοι, από τους καθημερινούς βομβαρδισμούς και από το ότι θα έρχονταν οι γερμανοί και εδώ στα Γιάννενα. Μάθαιναν για τα βασανιστήρια που έκαναν οι γερμανοί σε όλους τους εβραίους. Τους φόβιζε το μέλλον, τι τους έκρυβε η τύχη. Το έδειχναν στις συζητήσεις που κάναμε τα βράδια στη βεράντα του σπιτιού.

Εγώ ολόκαρδα τους πρότεινα να έρχονταν μαζί με μας όταν θα επιστρέφαμε στο χωριό. Εκεί τους έλεγα, για να τους καθησυχάσω και να τους πείθω, δε σας γνωρίζει κανείς και θα έχετε να φοβηθείτε από τίποτε. Μπορεί να καθίσετε όσο θα χρειαστεί και μετά επιστρέφετε στην Ελλάδα ή πηγαίνετε όπου αλλού θελήσετε αφού θα καθησυχάσουν τα πράγματα και φύγουν οι γερμανοί. Ο πόλεμος αργά ή γρήγορα θα τελειώσει. Εσύ είπα στην Άνετα είσαι ψυχούλα και πάρα πολύ καλή μαμή, έτσι θα σε αγαπήσουν όλοι και θα σε σέβονται.

Αυτί όμως δε δέχτηκαν. Όπως έμαθα αργότερα από τον κουμπάρο, έφυγαν από την Ελλάδα αμέσως μετά την εισβολή                                                                                             

                                         20-

                                                                                                  των γερμανών στην πόλη. Ένας Θεός το ξέρει που θα έχουν καταλήξει και που θα βρίσκονται σήμερα.

  Η γιαγιά αναστέναξε βαθιά και συνέχισε:

Γιατί παιδί μου τούτος ο κόσμος να είναι με τόσα χάλια;

Πάντα έτσι ήτανε. Πόλεμοι, διωγμοί, σκοτωμοί, κακία , μίσος, ζήλια, κλεψιές, βιασμοί, φυλακές, στρατόπεδα, εξορίες, ασυνεννοησία, τόσες γλώσσες, τόσες θρησκείες, τόσες φυλές, τόσες σκέψεις και τόσες θεωρίες, αμέτρητες διαφορές σε τούτον κόσμο, σε μια τόσο μικρή και μοναδική ζωή.

Ο Θεός έτσι τον έπλασε τον κόσμο και έτσι θα είναι για πάντα, ώσπου γίνει η Δευτέρα Παρουσία να φύγουν οι ζωντανοί και έρθουν οι πεθαμένοι. Θα πει κανείς, πως θα γίνει αυτή η αλλαγή, χωρίς τη θέλησή μας, με τη θέληση των πεθαμένων, ή ούτε με το ένα, ούτε με το άλλο.

Εγώ που πιστεύω στον Θεό δεν τα σκέπτομαι αυτά και λέγω:

Είναι βούληση Θεού, όπως για όλα και είμαι ήσυχη.

Εσείς με την επιστήμη, τι λέτε για όλα αυτά;

Θα τη φτιάξη η επιστήμη καμιά φορά τη ζωή εδώ στη γη, ναι ή όχι;

Ακούω να λένε που η επιστήμη κάνει θαύματα! Ωραία! Τότε ας βγει ένα χάπι να το πίνουν οι άνθρωποι και να σκέπτονται λογικά, να μη κάνουν κακά και ας αρχίσουν να το πάρουν πρώτοι οι Ενβέρηδες και οι άλλοι οι μεγάλοι και τρανοί της Γης. Για τους υπόλοιπους ότι περισσέψει.

Η ζωή θα καλυτερέψει.

  Κοίταζα τη γιαγιά με περιέργεια και ενδιαφέρον. Δεν καταλάβαινα πόσο σοβαρά μιλούσε και αν αστειευόταν. Πολλές φορές με πάρα πολύ σοβαρή στάση έκανε χιούμορ, οπότε για να τη δυσκολέψω και τη ζορίσω λιγάκι, της κάμω την εξής ερώτηση: ’’Μιλούμε για τη ζωή, όλοι μιλούν για τη ζωή και θέλω να μου πεις από τη δικιά σου πείρα, τη σημαίνει ζωή;’’

Η γιαγιά χωρίς να το παρασκεπτεί, ούτε να ζοριστεί, απήντησε:

Η ζωή είναι αυτό που μας χάρισαν δυο άνθρωποι αφού έκαναν το κέφι τους, θεληματικά ή άθελα, αρχίζοντας από την Εύα και

 

                                                   21-

 

τον Αδάμ. Η ζωή είναι χάρισμα του Θεού. Είναι μια δοκιμασία του άνθρωπου στην πορεία προς την αιωνιότητα! 

Θα πεις γιατί οι άνθρωποι είναι διαφορετικοί;

Διότι έτσι έγιναν στη Γη, η οποία δεν είναι παντού σε όλα τα μέρη η ίδια. Ο κάθε άνθρωπος έχει τη δική του ζωή, αποκτάει

τη δική του αντίληψη με τη διάβα του χρόνου, γι’αυτό και υπάρχουν διάφορες θεωρίες. Ζει οτιδήποτε γεννιέται, οι άνθρωποι, τα ζώα, τα φυτά.  Η ζωή μετριέται με τα χρόνια. Είναι κοντή, είτε μακριά. Όταν περνούμε καλά, ο χρόνος τρέχει γρήγορα και όταν περνούμε άσχημα τρέχει σιγά-σιγά. Έχει αρχή και τέλος. Και μετά το τέλος έρχεται μια νέα ζωή. Έτσι η διαδικασία αρχή και τέλος συνεχίζεται.

  Και πάλι διακόπτω και ρωτάω τη γιαγιά: ’’Το τέλος μιας ζωής είναι ο θάνατός της;’’

  Όχι, απάντησε αμέσως η γιαγιά, η ζωή ποτέ δεν πεθαίνει, πεθαίνει το άτομο που την έχει και η ζωή συνεχίζεται, κάτι άλλο ακολουθεί αλλάζοντας μορφή. Το σώμα μένει εδώ και τα ίχνη του ποτέ δεν χάνονται εντελώς, ενώ το πνεύμα μεταβιβάζεται στην αιωνιότητα. Τη στιγμή αυτή του θανάτου κανείς δεν την γνωρίζει, κανείς δεν την προβλέπει και κανείς δεν μας τη λέει, διότι είναι αδύνατον, είναι εκτός δυνατοτήτων της ανθρώπινης ύπαρξης. Εγώ δεν πιστεύω ούτε στη μαντεία, ούτε στη μαγεία. Οι μάγοι και οι μάντισσες είναι απατεώνες, ξεγελούν τον κόσμο να του πάρουν χρήματα, κάτι το χειρότερο όταν βρίσκονται σε άσχημες καταστάσεις και ψυχολογικά αδιέξοδα. Θολώνουν το μυαλό, χαλνούν την ψυχή και τη σέρνουν προς το δρόμο του διαβόλου. Απομακρύνεται έτσι ο άνθρωπος από το σωστό δρόμο, τον αληθινό, το δρόμο του Θεού.

Η ζωή και ο θάνατος συνυπάρχουν καθ’όλη τη διάρκεια μιας ζωής.

Μας είπαν την ημέρα γεννήσεως και τη γιορτάζομε. Υπάρχει όμως και η άλλη μέρα του αιώνιου ταξιδιού. Είναι και αυτή μια από τις συνηθισμένες ημέρες της εβδομάδας και του χρόνου και αποτελεί το πιο σημαντικό μυστήριο και μυστικό της ζωής. Όπως γιορτάζομε τις πιο σημαντικές ημέρες της ζωής μας , έτσι

                                                   22-

πρέπει να γιορτάζομε και αυτή και επειδή είναι άγνωστη και απρόβλεπτη, είναι μια τυχαία ημέρα του χρόνου, τότε ας έχομε γιορτάσιμη και γιορτινή την κάθε ημέρα. Η κάθε μέρα να μας χαρίζει χαρά, ανθρωπιά και καλοσύνη. Έτσι θα κάνομε τη ζωή μας πιο ευχάριστη και πιο εύκολη.

Κάθε μέρα πεθαίνουν μικροί, μεγάλοι, φτωχοί και πλούσιοι. Δεν

έχει αράδα. Τη ζωή με το ρόλο της μάνας που μας έφερε σε τούτον κόσμο μας χάρισε ο Θεός. Σε αυτούς χρωστούμε τα πάντα. Μη το ξεχνάμε. Στις πιο δύσκολες στιγμές αυτούς καλούμε να μας βοηθήσουν. Θεέ μου και μάνα μου, λέμε κάνοντας το σταυρό μας, συγχώρεσέ με θεέ μου και συγχώρεσέ μου μάνα μου. Ο Θεός είναι αθάνατος και παντοδύναμος η μάνα είναι όπως και εμείς. Ο ρόλος της αυτός, είναι όμως άγιος.

     Ο Θεός που μας χάρισε τη ζωή μπορεί και να μας την πάρει. Ο καλύτερος τρόπος θα ήταν μετά τα γεράματα, να έφευγαν πρώτα οι γονείς και μετά τα παιδιά με την αράδα. Όμως δε συμβαίνει έτσι.

Τη ζωή μας την αφαιρούν καθημερινά οι αρρώστιες, τα ατυχήματα, τα εγκλήματα, οι πόλεμοι, οι κακές συνθήκες, η φτώχια και τα γεράματα.

Τη ζωή, μας τη δυσκολεύει και μας την αφαιρεί ο ίδιος ο τρόπος της ζωής μας, δηλαδή οι ίδιοι εμείς. Ο άνθρωπος τρώει τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος τρώει και τον ίδιο τον εαυτόν του και πολλές φορές οδηγείται στην αυτοκαταστροφή και την αυτοχτονία.

Μήπως είναι όλα βούληση Θεού; Και έτσι μας δοκιμάζει και μας προετοιμάζει για την άλλη ζωή και τον άλλο κόσμο;

Εγώ το πιστεύω και το αισθάνομαι. Αυτό μου έλεγε και ο πάπα Μακάριος πως σε τούτον κόσμο είμαστε περαστικοί και δοκιμαζόμαστε. Και λυπότανε που με το πέρασμα, με τη διάβα  του χρόνου, η ζωή χειροτέρευε. Χάνετε η πίστη και η πνευματική ανάπτυξη, έλεγε.

  ΄΄ Αν θα μου δίνονταν η ευκαιρία να ζούσα έστω και πέντε χρόνια παραπάνω, θα τα δεχόμουν, μόνον στην εποχή του

ή στην Αρχαία Αθήνα, μόνον εκεί υπήρχε σωστή πνευματική ανάπτυξη και ευημερία’’, έλεγε ο Μακάριος.

                                               23-

 

  ’’Η ανθρωπότητα μένει πνευματικά στάσιμη, διότι η ψυχή του κάθε ανθρώπου φορτώνεται με αμαρτίες’’, έλεγε και πάλι ο πάππο Μακάριος τον καιρό του. Τώρα εσείς τι λέτε;

  Τότε δεν υπήρχε κομμουνισμός, ούτε κοοπερατίβες που μας σώζουν από τα διάφορα κακά.                                                     

   ’’ Τι να σου πω γιαγιά μου, σήμερα έχει ακόμα πολλές δυσκολίες. Στα βιβλία τα γράφουν όλα καλά και καλά λέγονται, ενώ στην πράξη τα ζεις και τα βλέπεις μόνη σου’’.

       Άστα παιδί μου, να γυρίσομε πάλι στα Γιάννενα, εκεί που το αφήσαμε.

     Ο μεγάλος κουμπάρος , ο κύριος Φίλιππος ήταν φιλοάγγλος. Μας έλεγε, πως η Ιγγλιτέρα που μερικοί τη βρίζουν και τη λένε: ’’πουτάνα Αγγλία που χάλασε τα Βαλκάνια και ολόκληρο τον κόσμο’’, δεν έχουν δίκιο. Αυτή θα τα διορθώσει όλα και θα φέρει την ειρήνη και την ευημερία. Ο κουμπάρος νόμιζε πως όλα τα αεροπλάνα που πετούσαν στον ουρανό, ήταν αγγλικά και έρχονταν να μας βοηθήσουν. Έβγαινε έξω στο δρόμο και με το δεξί χέρι κουνούσε το κλακ που φορούσε στο κεφάλι για να τους χαιρετήσει. Δεν άκουγε καλά και έτσι δεν αισθάνονταν το φόβο που προκαλούσε ο τρομαχτικός θόρυβος των γερμανικών βομβαρδιστικών αεροπλάνων  και των βόμβων που έπεφταν βροχή.

    Μια μέρα ένα βομβαρδιστικό πετούσε πολύ χαμηλά, ενώ ο μπάρμπα Φίλιππος και πάλι με το κλακ στο δεξί του χέρι χαιρετούσε τους εγγλέζους, όταν πέφτει πολύ κοντά του μια βόμβα και ο ίδιος γλίτωσε από θαύμα. Μόνον που έχασε το κλακ και κάτι γρατζουνίσματα στο πρόσωπο και το σώμα έπαθε. Από εκείνη την ημέρα όμως δεν ξαναβγήκε στους δρόμους και κλείσθηκε στο σπιτάκι του.

Στην Αλβανία πριν του πολέμου ακούγονταν που θα έρθει η Ιταλία, είτε με συνεννόηση και με τη θέληση της κυβέρνησης, είτε με τη βία. Ο πατέρας σου τους συμπαθούσε τους ιταλούς και μας έλεγε: ΄΄Οι ιταλοί είναι καλοί και εργατικοί άνθρωποι,

αυτοί έχουν χτίσει τον μισό τον κόσμο. Αν θα έρθουν και μείνουν στην Αλβανία, τότε θα κατέβω και εγώ από την

                                                 24-

 

Αμερική. Το κράτος θα φιαχθεί και η ζωή θα καλυτερεύσει. Θα ανοίξουμε ένα εμπορικό κατάστημα στους Αγίους Σαράντα και θα μπορέσομε να ζήσομε χωρίς την ανάγκη της ξενιτιάς¨

    -Ενώ ένα χρόνο αργότερα, βλέποντας πως πήγαινε ο πόλεμος, άλλαξε γνώμη και για τους ιταλούς και για τη ζωή στο μέλλον

και τράβηξε χέρι από τα προηγούμενα σχέδια. Έτσι για να γλιτώσομε από τα κακά και τις δυσκολίες που προέβλεπε, σε ένα επόμενο γράμμα έγραφε πως σκόπευε να στείλει κάποιον ασφαλή άνθρωπο να μας πάρει οικογενειακός να πηγαίναμε κοντά του.

   Εγώ όμως δεν ήμουν σύμφωνη και του απήντησα αρνητικά. Αν θέλεις του έγραψα, πάρα μόνον τη γυναίκα σου. Το παιδί δεν το αφήνω και θα το πάρω μαζί μου στο χωριό.

   Αυτό το μυστικό για πρώτη φορά το άκουγα από το στόμα εκείνης που τόσο πολύ αγάπησα και που τόσο πολύ τη σεβόμουν, από τη φρόνιμη και αλάνθαστη γιαγιά μου.

   Δεν μπορώ να περιγράψω πως αισθάνθηκα τη στιγμή εκείνη.             Η καημένη και ακριβή γιαγιά μου, από την πολύ αγάπη που είχε για μένα μου στέρησε το πιο μεγάλο δώρο της ζωής. Με άφησε μοναχογιό χωρίς πατέρα και μακριά από τον ελεύθερο κόσμο και από τη ζωή της Αμερικής.

    Τώρα θα ήμουν άλλος άνθρωπος.  Όλα θα ήταν διαφορετικά.

     Που να ήξερε η καημένη τις σκέψεις μου που περνούσαν αστραπιαία από το νου μου τις στιγμές εκείνες που την κοίταζα στα μάτια.

     Ιδρώτας κρίγιος μ΄εκοψε στο ζεστό χειμωνιάτικο δωμάτιο τη βροχερή εκείνη μέρα.

      ’’Καημένη γιαγιά, μουρμούρισα στα δόντια, η περίσσια αγάπη όχι πάντοτε φέρνει τα καλύτερα δυνατά για όλους’’.

       Η γιαγιά δεν άκουσε τίποτα και ούτε κατάλαβε τίποτα από τις δικές μου σκέψεις εκείνες τις στιγμές και συνέχισε: Τώρα παιδί μου, έτσι που ήρθαν οι καιροί με τον κομμουνισμό που

έχομε και τον απάνθρωπο χωρισμό στα ζώντας και εγώ δεν ξέρω αν έκανα ή δεν έκανα καλά με την απόφαση που πήρα.

 

                                                    25-

 

       ΄΄Δε βαριέσαι γιαγιά της είπα, έτσι ήταν γραμμένο και έτσι έγινε. Που να πρόβλεπε κανείς το τι θα συνέβαινε στο μέλλον και πως θα έρχονταν τέτοιες καταστάσεις΄΄.     

     Την είδα να αναστενάζει βαθιά, σαν να ήθελε να ξεφορτώσει κάτι που επί πολλού τη βάραινε.

      Δεν είχα τι να έκανα άλλο παιδί μου, έτσι ήταν τότε οι άγραφτοι νόμοι της κοινωνίας τον καιρό εκείνο. Οι άνδρες

ξενύτευαν και τις γυναίκες με τα παιδιά και ολόκληρη την οικογένεια, άφηναν στο χωριό. Η μαμά σου φρόνιμη και νομοταγή στους κανόνες της κοινωνίας και της οικογενειακής ηθικής, δεν είπε τίποτα και σε αυτή την περίπτωση. Το πρώτο παιδί, όπως σου είπα, το χάσαμε στη γέννηση και αυτή η καημένη έμεινε με εμένα ολόκληρα δεκατρία χρόνια, χωρίς παιδιά και χωρίς άνδρα.

     Ποια το κάνει σήμερα αυτό; Καμιά.  

     Όλον το χρόνο τον περνούσε κεντίζοντας τα προικιά των νιφάδων του χωριού. Ήταν το έθιμο, όλες οι νύφες να έβγαιναν από το σπίτι τους και να πήγαιναν στο σπίτι του γαμπρού με μια γκότζια προίκα, με το διπλό κρεβάτι κομπλέ με στρώμα, σενδόνια, μαξιλαροθήκες, πάπλωμα, κουβέρτες και το κυριότερο η νυφιάτικη φορεσιά, χρωματοκεντισμένη, με την ωραία ποδιά, τη ζώνη και το μαντήλι του κεφαλιού, την αρμάθα με τα φλωριά στο μέτωπο, τα ειδικά παπούτσια και τις ακριβές κάλτσες. Η νυφιάτικη στολή είναι ασύγκριτη σε ολόκληρο τον κόσμο και η αξία της με τη διάβα του χρόνου όλο και αυξάνει. Εκτός της νυφιάτικη στολή θα είχε και δυο τρεις άλλες για την καθημερινότητα. Θα έφερε και δώρα για το γαμπρό και τους υπόλοιπους της οικογένειας του γαμπρού. Χρόνια ολόκληρα χρειάζονται για να προετοιμαστούν όλα αυτά.

     Μια εβδομάδα πριν του γάμου το προικιό της νύφης εκθέτο-νταν στο καλύτερο δωμάτιο του σπιτιού, έρχονταν οι κοπελιές του χωριού, οι φίλες της νύφης και άλλοι όσοι είχαν θέλεση και υποχρέωση, το έβλεπαν και άφηναν δώρα. Όλα όσα αποτελούν

το κρεβάτι του ζευγαριού, εμείς το λέμε γιούκι. Το γιούκι την ημέρα του γάμου το φόρτωναν συνήθως σε ένα άσπρο άλογο,

                                                   26-

 

με ένα αγοράκι καβάλα φορεμένος τσολιάς με παραδοσιακές στολές του τόπου μας και το έφερναν γύρο στους δρόμους του χωριού. Μετά περνούσε μπροστά από την κύρια είσοδο του αυλόγυρου της εκκλησίας και περίμενε εκεί ώσπου τελειώσει το

μυστήριο του γάμου. Στη συνέχεια το γιούκι πήγαινε στο σπίτι του γαμπρού και όλοι οι άλλοι στο κέντρο στην πλατεία του χωριού όπου άρχιζε το γλέντι και συνέχιζε μέχρι τα μεσάνυχτα.

Την ευθύνη για την τάξη, το κουμάντο που λέμε εμείς εδώ, την έχει συνήθως ο κουμπάρος που έβαλε τα στέφανα, ή κάποιος άλλος φίλος του γαμπρού που τον λέμε βλάμη. Οι χοροί είναι διάφοροι ηπειρώτικοι στα δύο και στα τρία, απλοί και δύσκολοι. Όλοι οι καλεσμένοι και μη καλεσμένοι, θέλουν να χορέψουν, να ρίξουν το χορό μαζί με τη νύφη και τον γαμπρό, οπότε ο ρόλος του βλάμη είναι δύσκολος και με ευθύνη να τους έχει όλους υπόψη για να τους βάλει στο χορό, να προβλέψει το χρόνο για να προλάβει και μη ξεχάσει κανέναν και δυσαρεστηθεί, διαφορετικά δημιουργούνται καυγάδες και γίνονται φασαρίες.

Ο βλάμης βαστάει ένα μπουκάλι με ρακί και κερνάει συνέχεια όλους που χορεύουν, τους οργανοπαίκτες και άλλους που κάθονται τριγύρω και αγναντεύουν το χορό.

     Οι προσκαλεσμένοι αργά τη νύχτα αφήνουν την πλατεία του χωριού και πηγαίνουν στο σπίτι του γαμπρού τραγουδώντας και χορεύοντας με το βλάμη στην κορυφή.

     Στην εξώπορτα του σπιτιού, είτε μέσα στην αυλή μπροστά στις σκάλες που ανεβαίνεις στον δεύτερο όροφο, περιμένουν ο πεθερός, η πεθερά και οι υπόλοιποι του σπιτιού. Είναι η ώρα του βλάμη να κάνει νάζια πριν τους παραδώσει τη νύφη.

    Τραγουδάει μαζί με άλλους πολυφωνικά τραγούδια που καλούν τα πεθερικά και τους άλλους να τάξουν χρηματικά ποσά και άλλα δώρα για τη νύφη.     Τραγουδούν το τραγούδι του ΄΄Καλώς όρισες΄΄ και του ριζωμού της νύφης στο νέο της σπίτι, ρίχνουν ρύζι ανακατεμένο με μεταλλικά νομίσματα στα κεφάλια και τα σώματα των νεόνυμφων. Τα μικρά παιδιά τρέχουν ποιος

να μαζέψει τα περισσότερα κέρματα. Οι πολλές απαιτήσεις του βλάμη για το τάξιμο που κάνουν στη νύφη, ότι δήθεν τα ποσά

                                                    27-

 

είναι μικρά, τα πισωγυρίσματα και το φορτίο της κούρασης προκαλούν παρεξηγήσεις και μικροεπεισόδια, που ξεπερνιούνται όμως εύκολα, με αστεία και με χιούμορ. Οι θερμόαιμοι υποφέρουν περισσότερο.                                                                                                                                                                                                     

 -Τώρα πρέπει η νύφη να ανέβει το πρώτο σκαλί με το δεξί της πόδι για να φέρει γούρι. Η νύφη είναι πάντα αγχωμένη για το πως θα περάσει την πρώτη μέρα και προπάντων την πρώτη βραδιά όπου πρέπει να αποδείξει την παρθενιά της για να χαρεί και η πεθερά της.

Οι περισσότεροι γάμοι γίνονταν τον Αύγουστο, έτσι που την ίδια Κυριακή τύχαινε να γίνονταν περισσότεροι από έναν γάμο. Το χωριό όμως έχει διό τρεις καλούς και επαρκούς χώρους και δεν γίνονταν γκρίνιες και τσακωμοί για το ποιος θα κατέβει στην κεντρική πλατεία. Είναι ο καιρός με τα πολλά φρούτα και λαχανικά και ότι άλλο χρειάζεται για το ωραίο και πλούσιο γαμήλιο τραπέζι το οποίο ετοιμάζεται από νωρίς το πρωί με μπόλικο ρακί και πολλούς μεζέδες. Το πιοτί και οι ευχές δεν σταματούν για όλη την ημέρα και οι σερβιτόροι έχουν πολύ δουλειά.

Όμως σ’αυτά τα τραπέζια κάθονται μόνον οι άνδρες και όχι οι γυναίκες που παίρνουν από ένα γλυκό στο πόδι, λένε τις ευχές, χορεύουν και σεριανέβουν γύρο-γύρο στο χορό όλη την ημέρα μέχρι μετά τα μεσάνυχτα που στρώνεται το τραπέζι για φαγητό. Γύρω στις μία το πρωί έρχονται οι συμπέθεροι, οι πιο πλησιέστεροι στον οικογενειακό κύκλο της νύφης.

Τους περιμένουν με χαρά μεγάλη, με τιμές, με πολλές ευχές για τους νιόπαντρους, αστειεύονται, χορεύουν και τραγουδούν μαζί. Το γλέντι βαστάει μέχρι τις πρωινές ώρες αργά και πολλές φορές κατεβαίνουν και πάλι στην πλατεία του χωριού για χορό και τραγούδια ώσπου βγει ο ήλιος. Το κεφάλι έχει βαρύνει και αρχίζει να πονάει.

Πολλά από αυτά τα έχεις ζήσει μόνος σου στα παιδικά σου χρόνια και τα θυμάσαι. Τώρα όμως τα πάντα φτοχεύουν,

ξεχνιούνται, αλλάζουν δήθεν για καλό, θεωρούνται υπολείμματα του παρελθόντος.

                                                     28-

 

Θα τους έρθει και πάλι η ώρα, διότι αυτά ποτέ δεν πεθαίνουν. Είναι ολόκληρος πλούτος, θησαυρός που θα τον κληρονομήσουν οι επόμενες γενιές.  

Οι άνθρωποι έχουν πολλά χάλια, έχουν φτώχια δεν τα βγάνουν πέρα. Τους έφαγε η κοοπερατίβα από το πρωί ως το βράδυ αργά. Δουλεύουν όλη την ημέρα και την Κυριακή ακόμα. Τι παίρνουν                                                    

όμως; Μόνον λόγια και υποσχέσεις για ένα καλύτερο αύριο που  δεν πρόκειται να έρθει ποτέ.

  ’’Εμπρός στον αγώνα να κάνουμε και το χωριό σαν την πόλη’’, είναι το σύνθημα του κόμματος.

   Το πιστεύει κανείς όμως; Όχι.

Βλέπεις που και οι ποιο καλές και όμορφες κοπέλες ψάχνουν να βρούνε καμιά ευκαιρία να παντρευτούνε στην πόλη με οποιονδήποτε, χωρίς να τον καλά γνωρίσουν και να τον αγαπήσουν, αρκεί να φύγουν από το χωριό για να γλιτώσουν από την κοοπερατίβα. Τους κόλλησε το βρακί και το παντελόνι στον κώλο..

    Είναι και αυτός ο πόλεμος είτε η πάλη των τάξεων, που εγώ δεν καταλαβαίνω τίποτα. Ξέρω που δεν αφήνει τους νέους και τις νέες που αγαπιούνται, να παντρευτούνε. Είναι οι κουλιάκοι, εκείνοι με κακή βιογραφία, οι φυγάδες, οι λιποτάχτες, όσοι έχουν ανθρώπους στην Αμερική ή στην Ελλάδα, οι τιμωρημένοι για πολιτικά, αυτοί που δήθεν μεταφέρουν ξένες εκδηλώσεις και όλοι μαζί ανήκουν στην κακή την εχθρική τάξη της κοινωνίας. Αυτούς πρέπει να τους απομονώνουμε, να μη τους κάνουμε παρέα, να μη τους παντρευόμαστε, να μη τους βάζουμε σε καλές δουλειές διότι δεν τους έχουμε την εμπιστοσύνη και μέχρι το σημείο να προβοκάρονται με το σκεπτικό να κάνουν λάθει και να μιλήσουν ενάντια του κόμματος και του συντρόφου Ενβέρ, για να τους χώσουν στη φυλακή.

  ¨ Που πας κακόμοιρε, θα σου πάρουν την ταυτότητα του Δημοκρατικού Μετώπου και θα μείνεις χωρίς δουλειά ¨, ¨ Τι σου χρειάζεται, κοίταξε το σπίτι σου και τη δουλειά σου¨,

¨Τέτοιοι είναι και καλά τους γίνεται ¨ , ακούς να λένε σε όσους έχουν την παραμικρότερη σχέση με την κακή τάξη.

                                                     29-

 

Πώς να αντέξει μια ψυχή σε έναν τέτοιον πειρασμό;

 Ένας Θεός το ξέρει.

Μεράκι έχω και για σένα παιδί μου με τη νύφη που θα πάρεις.                                                                         

-¨Καθόλου να μη φοβάσαι γιαγιά μου, τη νύφη θα τη διαλέξεις εσύ και δεν πρόκειται να κάνεις κανένα λάθος¨, της είπα εγώ χαμογελώντας και κοιτάζοντάς την στα μάτια. Η γιαγιά ανταπόδωσε το χαμόγελο και συνέχισε:

Και αυτό αν γίνει, που την ευχή μου να έχεις αφού το λες και ας                                             μη το κάνεις, πάλι φοβάμαι. Και πώς να μη φοβάμαι, αφού όλη μου τη ζωή στο χωριό μας λέγαμε:

¨Πάρε νύφη από καλό σόι και σκυλί από στάνη, γιατί αν δεν σου πει τον καλό λόγο, θα σου κάνει το καλό παιδί¨. Τώρα όμως που μπερδεύτηκαν όλα και δεν ξέρεις ούτε τον διπλανό σου και ούτε τον γνωστό σου, ποιος είναι καλός και ποιος κακός, τώρα τι γίνεται και πώς να αποφασίσεις; Ένας θεός το ξέρει και το κόμμα.

-Βλέπεις τα καημένα τα κορίτσια με τα τρυφερά τους δαχτυλάκια και το λεπτό τους δέρμα από μικρά να πηγαίνουν στον κάμπο να μαζεύουν καπνό για τα τσιγάρα και να τον αρμαθιάζουν στα σπίτια τους από το πρωί ως το βράδυ για να πιάσουν το μεροκάματο, το ψωμί της ημέρας.      

   Ούτε μαθαίνουν να κεντούν

    ούτε μα μαγειρεύουν

    ούτε τα βράδια να γλεντούν

   την τύχη να μαντεύουν.

-Στο γάμο του πατέρα σου σεβαστήκαμε όλα τα ήθη και έθιμα του καιρού εκείνου. Τότε εκτός της προίκας, ο γαμπρός θα έπαιρνε από τον πεθερό του και μια ποσότητα χρημάτων. Τα ζητούσαν οι άνθρωποι του γαμπρού, ή και ο ίδιος ο γαμπρός. Ο πεθερός έπρεπε να τα δώσει και αν δεν τα είχε θα τα έβρισκε. Ο πατέρας σου ήταν ο πρώτος που δε σεβάστηκε αυτό το ζακόνι, μολονότι που ο πεθερός του ήταν εχούμενος, είχε και μάλιστα

τα σκορπούσε από δω και από κει. Εγώ τον ήξερα γι’αυτό και είπα στον πατέρα σου να του ζητήσει κάτι.

 

                                                         30-

 

 ΄΄Μη νομίζεις ότι θα πουν, για ήρθε από την Αμερική και δεν έφερε ούτε για το γάμο του. Να σου γράψει ένα μαγαζί και ας

μείνει να το έχουν τα παιδιά του όταν μεγαλώσουν, αν δεν το θέλεις εσύ΄΄, του είπα.                                             

Δεν με άκουσε. Ο καιρός όμως με δικαίωσε. Μια κακή ημέρα από εκείνες όπου έκανε ότι έπρεπε και δεν έπρεπε ο συμπέθερος αφού τα πούλησε όλα μαγαζιά και σπίτια που είχε στον Κάτω μαχαλά του χωριού, άφησε την οικογένειά του σε ένα

παλιόσπιτο στην κορυφή του Πάνω μαχαλά και το έσκασε έφυγε στην Αυστραλία χωρίς επιστροφή.

Μάθαμε αργότερα από συγχωριανούς που έμεναν εκεί, πως είχε μετανιώσει. Το τέλος της ζωής του, ήταν κακό εκεί στη μοναξιά του.

-Ο γάμος έγινε τον καιρό που στην Αλβανία κυβερνούσε ο Φαν Νόλι που ήταν παπάς.

Ήρθε από την Αμερική με εξάμηνη άδεια. Τότε ήταν δύσκολοι οι καιροί. Πάντα έτσι έζησα σε τούτον τον τόπο, με ανέχεια , ανασφάλεια και ταραγμούς.

Οι ξενιτεμένοι της Αμερικής έρχονταν από το λιμάνι των Αγίων Σαράντα. Από εκεί ήρθε και ο πατέρας σου. Έφερε μαζί του αρκετά πράγματα, ακόμα και διό κρεβάτια από την Ιταλία που τα έχομε στο υπνοδωμάτιο και από ότι φαίνετε θα τα έχομε για όλη μας τη ζωή αφού δε βρίσκομε και δεν μπορούμε να πάρομε καλύτερα.

Μόλις κατέβηκε από το καράβι τον πιάσανε οι κλέφτες και τον πήραν δια της βίας μαζί τους με όλα όσα έφερε. Τον πήγαν σε άγνωστη κατεύθυνση. Τα βρήκε όμως με τον καπετάνιο τους, δεν ξέρω πως και τι τους είπε, ήπιαν αίμα ο ένας του άλλου και σύμφωνα με το έθιμο έγιναν αδέρφια. Δεν τον πείραξαν καθόλου.

Ο καπετάνιος διάταξε τα παλικάρια του και τον έφεραν σώο και αβλαβή στο χωριό την επόμενη μέρα της απαγωγής αργά το απόγευμα. Δεν ξέραμε τίποτε για το συμβάν. Μας το διηγήθηκε

 

 

                                                      31-

 

ο πατέρας μια μέρα πριν φύγει και πάλι για την ξενιτιά. Τους είπε την αλήθεια του ταξιδιού, τον πίστεψαν και έτσι τα βρήκε μαζί τους.

Υπήρχαν πολλές λιάμπικες κλεφτό συμμορίες τότε και το κλέψιμο γι’αυτούς ήταν τρόπος ζωής. Όμως υπήρχε και η συνεννόηση, η ανθρωπιά και η ανδρεία.                                                  

Μεταξύ της Δρόπολης και της Λιαμπουριάς υπήρχαν φιλίες και αδελφοσύνες. Ο Τσιερτσίς Τόπουλη και μερικοί δροπολίτες έχουν πιει αίμα και έγιναν αδέρφια. Στα σπίτια τους έβρισκαν καταφύγιο τα παλικάρια της τσιέτας του που πολεμούσαν ενάντια στους τούρκους.  

Οι άνθρωποι αλλάζουν με τη διάβα του χρόνου, από τις σχέσεις που δημιουργούν μεταξύ τους, με τους μικτούς γάμους, με την αλλαγή του τρόπου ζωής πλησιάζοντας τα αστικά κέντρα, τις πόλεις και τον εξωτερικό κόσμο.

Εγώ ήρθα μικρή σε τούτο σπίτι, βρήκα άλλον τρόπο ζωής, ανθρώπους των γραμμάτων και έμαθα πάρα πολλά, έκανα ένα ολόκληρο σχολείο και μια πάρα πολύ πλούσια πρακτική για όλα. Έτσι είμαι σε θέση να σου λέγω αυτά που ακούς και αν όχι όλα, κάποια από αυτά θα τα εκτιμήσεις και θα σου φανούν κάποτε χρήσιμα. Όπως εγώ, έτσι και εσύ θα τα διηγείσαι στα παιδιά και τα εγγόνια σου.

Στα Γιάννενα με νόμιζαν γραμματισμένη και με ρωτούσαν τι σχολείο είχα τελειώσει.

Τη Μεγάλη του Έθνους Σχολή, τους έλεγα με γέλιο και άφηνα να πίστευαν ότι ήθελαν.

Ο άνθρωπος στη ζωή του άμα έχει θέληση για μάθηση, πίστη στον εαυτόν του και χαρά για ότι μαθαίνει όσο απλό και αν του φαίνεται, μπορεί να αποχτήσει γνώσεις, να μάθει ότι ξέρουν οι άλλοι. Ο κόπος αυτός ποτέ δεν πηγαίνει χαμένος, διότι είναι μια επένδυση στη γνώση για να αποχτήσεις την ανεξάρτητη σκέψη που είναι τόσο αναγκαία στη ζωή του καθενός. Αυτό σε συμβουλεύω να μη το ξεχάσεις ποτέ. Είναι ο πιο σημαντικός πλούτος που κανείς δεν μπορεί να σου τον αφαιρέσει. Τα χωράφια, τα αμπέλια, τα γίδια, τα πρόβατα και ότι άλλο είχαμε,

                                                      32-

 

τα πήραν οι κομουνιστές και τα κρατικοποίησαν. Το άδειασμα όμως του μυαλού δεν μπόρεσαν να το κάνουν.

Η μάθηση είναι η πιο καλύτερη φίλη στη ζωή όπως και το βιβλίο.

Τους γραμματισμένους και τους μορφωμένους δεν τους τιμώρησαν όλους και δεν τους έχωσαν όλους στις φυλακές,

διότι ένα μέρος τους χρειάζονταν και τους έδωσαν και καλές δουλειές.

Εγώ με τη γνώμη που έχω τώρα αν θα μου δίνονταν η ευκαιρία να πήγαινα στο σχολείο, θα μάθαινα για δασκάλα ή για δικηγορίνα, να μάθαινα και να προφύλαγα τους ανθρώπους. Αυτό ζητούν από τους μορφωμένους και όχι διαβολές και

ψεύτικες υποσχέσεις. Εδώ σε μας δεν τους σέβονται και δεν τους εκτιμούν τους δασκάλους όσο πρέπει. Ακούς να κρυφό λένε τα παιδιά: ΄΄Δάσκαλε παπαγονή, πιο ποδάρι σε πονεί ΄΄, άλλο : ΄΄ Παράτησε το δάσκαλο και πήρε το σοφέρ΄΄ για τα κορίτσια που παντρεύονται.

Αυτά ζητούμε και από τον Θεό: ΄΄ Φύλαξέ με Κύριε΄΄, λέμε όταν αισθανόμαστε ανυπεράσπιστοι και : ΄΄ Φώτισέ με Κύριε΄΄ λέμε όταν θέλομε κάτι και δεν μπορούμε να πάρομε μόνοι μας την απόφαση που χρειάζεται.  

   - Θυμάμαι μια περίπτωση όταν επιστρέψαμε από τα Γιάννενα στο χωριό. Τότε είχαν έρθει και σε μας οι κατακτητές. Στην αγορά έλειπαν πολλά εμπορεύματα πλατειάς κατανάλωσης. Ένα από αυτά ήταν και το ελαιόλαδο. Εγώ μαζί με τρεις τέσσερις άλλους συγχωριανούς, πιο νέοι από εμένα, με τρία μουλάρια πήγαμε στα χωριά της παραλίας στους Αγίους Σαράντα για να βρούμε και να αγοράσουμε ελαιόλαδο. Το ελεύθερο εμπόριο ήταν απαγορευμένο από τις αποφάσεις και τις διαταγές του καιρού εκείνου και το λαθρεμπόριο τιμοριώνταν. 

 Εμείς για να μη μας πιάσουν και μας τιμωρήσουν φορτώσαμε το λάδι σε μπιτόνια στα μουλάρια και πάνω από αυτά φορτώσαμε χορτάρι με μεγάλη προσοχή να μη φαίνονταν. Είχε παντού ελέγχους. Στη Μουζίνα περάσαμε κάτω από το μονοπάτι στο λάκκο ενώ στα Σοφράτικα μας σταμάτησαν. Εγώ ήμουν

                                                     33-

 

στην κορυφή και έσερνα τα μουλάρια δεμένα το ένα πίσω από το άλλο, με το καπίστρι, ενώ στο τέλος ήταν ένα παιδί μικρό στην ηλικία. Οι άλλοι κρύφτηκαν στα χωράφια για να μη μας καταλάβαιναν οι στρατιώτες. Μας σταμάτησαν όμως και μας ρώτησαν από πού ερχόμασταν και που πηγαίναμε. Τους απάντησα εγώ. ΄΄Ερχόμαστε από ένα διπλανό χωριό εδώ κοντά όπου αγοράσαμε χορτάρι για τα ζώα, όπως βλέπετε και                                      

πηγαίνομε στο χωριό μας στη Δερβιτσιάνη που βρίσκεται τέσσερα χωριά πιο κάτω΄΄.  Εκεί προς το τέλος , ένας στρατιώτης χτύπησε με τη λόγχη του όπλου στο χορτάρι σε ένα από τα μουλάρια, έσπασε το μπιτόνι και έτρεξε λάδι. Τότε μας σταμάτησαν και άρχισαν τα δύσκολα, οι ερωτήσεις και ανακρίσεις. Ήρθαν και οι άλλοι που είχαν κρυφτεί και

παρακολουθούσαν το τι συνέβηκε. Στο τέλος πήραν μια απόφαση. Βάστηξαν τα μπιτόνια με το λάδι και μας ανακοίνωσαν την απόφασή τους να μας κάνουν μήνυση. Υπογράψαμε σε ένα χαρτί και μας άφησαν ελεύθερους.

Ύστερα από τρεις μήνες μας ήρθε το χαρτί για τη δίκη που θα γίνονταν στο Αργυρόκαστρο. Για πρώτη φορά στη ζωή μου που θα βρισκόμουν σε δίκη και σε δικαστήριο.  Είχα πάει σε συμβο- λαιογράφους για τα ταπιά των χωραφιών, των αμπελιών και του σπιτιού. Εδώ ήταν κάπως διαφορετικά. Ήμουν ανήσυχη και περίεργη για το τι θα συμβεί, δεν είχα την ψυχραιμία μου που με διακρίνει. Μας έμπασαν σε μια μεγάλη σάλα όπου ήταν και πολύ άλλοι και μετά από λίγη ώρα μας καλούσαν μέσα έναν προς έναν. Στην αρχή οι άνδρες και στο τέλος και εγώ. Κάθισα δίπλα στον Κώτσιο τον μαχαλιότη μου. Μου ψιθύρισε στο αυτή:

΄΄ Τη φάγαμε από έξη μήνες ο καθένας και πρόστιμο΄΄.

-΄΄ Για έλα και συ γριά εδώ μπροστά και κάθισε σε αυτή την καρέκλα΄΄, μου είπε ο δικαστής και αμέσως συνέχισε:    

΄΄ Και εσύ γιαγιά, μαζί με τους άλλους ήσουν;΄΄

- Ναι του είπα και εγώ.

- ΄΄ Δεν ήξερες που αυτό που κάνατε είναι λαθρεμπόριο και απαγορεύεται από το νόμο;΄΄

 

                                                       34-

 

- ΄΄ Το ήξερα παιδί μου, πως δεν το ήξερα. Αν δεν το ήξερα, γιατί να φορτώναμε τα μουλάρια με χορτάρι; Για να το κρύψομε το λάδι να μη φαίνονταν ΄΄, τους απάντησα εγώ.

 Κοιτάχτηκαν μεταξύ τους, χαμογέλασαν και συνέχισε:

-΄΄Καλά είπε ο δικαστής, σαν ηλικιωμένη που είσαι θα σου χαρίσομε την ποινή που δώσαμε στους άλλους, αλλά θα μας δώσεις το λόγο σου, ότι δε θα το ξανακάνεις΄΄. 

Τότε ορθώθηκα λιγάκι, τους κοίταζα με τη σειρά στα μάτια και τους τρεις και συνέχισα:                                                      

- ΄΄ Το κακό να πάρει η γιαγιά εδώ βρε παιδιά μου, να έχετε την ευχή μου, αλλά ποιόν λόγο μου ζητάτε να σας δώσω εγώ η καημένη για ένα πράγμα που τρώγεται κάθε μέρα και μάλιστα τρεις φορές ΄΄.

Τα είπα στα γρήγορα και κάθισα αμέσως στην καρέκλα μου σκύβοντας το κεφάλι.

Σε λίγο βγήκαμε όλοι έξω στο διάδρομο και μετά από λίγα λεπτά ξαναμπήκαμε μέσα να ακούσομε την τελική απόφαση του δικαστηρίου.

Ακύρωσαν όλες τις αποφάσεις που έδωσαν στον καθένα ξεχωριστά και μας λένε:

΄΄ Αυτή τη χάρη που σας δώσαμε, την έχετε από τη γιαγιά που μας είπε την καθαρή αλήθεια με το δικό της φρόνιμο και λογικό τρόπο. Όπως και αν είναι προσέξτε και μη το ξανακάνετε, διότι δε θα έχει άλλη χάρη, δώσατε και το λόγο τιμής και πρέπει να τον βαστήξετε ΄΄.

Ο Θεός μου φώτισε το μυαλό, ενώ τη φρονιμάδα, τη λογική και πολλά άλλα απόχτησα σε αυτό το σπίτι.    

- Και τον καιρό εκείνον και πιο μπροστά επί Ζώγκου, τα δικαστήρια ήταν καλύτερα και οι αποφάσεις πιο δίκαιες από σήμερα. Και σε προστάτευαν και σε τιμωρούσαν. Οι νόμοι ήταν πιο απλοί, πιο κατανοητοί και εφαρμόζονταν. Τότε περνούσε περισσότερο το χρήμα, τώρα περνάει ο φίλος και η προδοσία. Τότε είχε ικανούς δικηγόρους, τελείωναν τις σπουδές τους στο εξωτερικό, είχαν και τις γνώσεις και το θάρρος για μια καλή και δίκαιη υπεράσπιση. Ενώ τώρα δεν καταλαβαίνει κανείς γιατί

                                              35-

 

τιμωρείται. Για μια λέξη ή μια φράση που μπορεί να σου ξεφύγει, είτε για ένα αστείο που το λες για χιούμορ σαν ένα ανέκδοτο, τα τρως στο πι και φι οχτώ χρόνια φυλάκιση. Χρειάζεται τιμωρούνται μερικοί για να φοβούνται και να κάθονται καλά οι άλλοι.

Ο Μήτρος ο χρυσός μηχανικός του μαχαλά μας είναι χρυσοχέρης και καλύτερος τεχνίτης από όλους, ότι του βλέπει το μάτι κάνει με τα χέρια του, δίκαιος, ειλικρινής, παλικαράς και λέει πάντα την αλήθεια, τιμωρήθηκε με οχτώ χρόνια φυλάκιση επειδή στο καφενείο του χωριού πως τα πράσα                                                                                                                                          

πωλούνται στο μαγαζί άπλυτα έτσι όπως τα μαζεύουν στο χωράφι, στο μποστάνι. Μιλούσε και για πολιτική και για όλα. Έτσι έκανε πάντα στη ζωή του. Βλαστημούσε και κατηγορούσε τους πάντες και τα πάντα που δεν τα έβλεπε σωστά. Έβριζε και τους σημερινούς έλληνες, είναι πουλημένοι στους αμερικανούς και στους ξένους και δεν μοιάζουν καθόλου με τους προγόνους

τους και τα κλεφτό-παλικάρια του είκοσι ένα έλεγε. Δεν κάνουν θυσίες για το καλό της Ελλάδας και του Ελληνισμού για πρόοδο και την καλή ευημερία του λαού, έλεγε πάντα με καημό και πολλές φορές και με δάκρυα στα μάτια.

-  Βρήκαν κάτι ψευτομάρτυρες με κάτι ψευτοκατηγορίες δήθεν έκανε προπαγάνδα στην πολιτική του κόμματος και κατά της κυβέρνησης  κυρίως στα ζητήματα της υγείας και έτσι έγινε μια ψευτοδίκη φάρσα στο χωριό. Το ίδιο έπαθε και ο γιος του αργότερα.                                                                                  

Τέτοιες δίκες γίνονταν με ανοιχτές τις πόρτες στο αναγνωστήριο του χωριού. Μαζεύονταν ο κοσμάκης με τη θέλησή του ή όχι και στην αρχή άκουγαν τις κατηγορίες του εισαγγελέα. Ήταν γεμάτο παινεσιές για τη λαϊκή εξουσία, το κόμμα και το σύντροφο Ενβέρη και την άρνηση του κατηγορούμενου να τις δεχτεί, την εγκληματική του πράξη που έκανε εκφράζοντας μερικά παράπονα με το μόνο σκοπό να βγει ενάντια στη γραμμή του κόμματος κάνοντας έτσι εχθρική δουλειά. Είχαν γίνει μερικές τέτοιες δίκες μέχρι τώρα. Ο μόνος σκοπός από ότι καταλαβαίνω είναι να φοβίσουν και τρομάξουν τον κοσμάκη να

                                                    36-

 

μη σκέπτεται και να μη μιλάει διαφορετικά, να μη έχει τη δική του γνώμη. Το ίδιο έγινε με το Μούκα τον κουλάκο, με το Μπάκο που βαστούσε σπίτι του φωτογραφίες του βασιλιά της Ελλάδας, με το Μπόμπολη που ήθελε να λιποταχτήσει, με το δάσκαλο που άκουγε κρυφά την Ελλάδα στο ραδιόφωνο και μάθαινε στα παιδιά ελληνικά τραγούδια, με το ράφτη τον Τέλη που είπε δεν είμαι φιλέλληνας αλλά είμαι έλληνας και πολλές άλλες.

Από όλες αυτές μόνον μια έγινε με δικηγόρο, αυτή του Μούκα, του κουλάκου. Ήταν καλονυκοκοίρης, απόχτησε χωράφια και γιδοπρόβατα με τίμια σκληρή δουλειά εδώ και στην Αμερική                                                                                                                                                                                                  

πριν τον πόλεμο και τώρα ήρθε η ώρα να του τα πάρουν και να τον χώσουν στη φυλακή, ενώ την οικογένειά του να την εξορίσουν κάπου σε χαμένα μέρη μακριά πολύ από το χωριό. Την υπεράσπισή του ανέλαβε ο φρόνιμος, λογικός και έμπυρος δικηγόρος Μπούκας από το Γιωργουτσάτη. Ήταν τολμηρή, σωστή και πολύ δίκαιη. Ο εισαγγελέας και ο δικαστής τον

διέκοβαν συνεχώς, ώσπου αναγκάστηκε να παρατήσει τη δίκη, να μαζέψει τα χαρτιά του και λυπημένος, με το κεφάλι του ψηλά για να μη δείξει ΄΄νικημένος΄΄ αποχώρησε από την αίθουσα.

Χαρακτήρισε την οικογένεια τίμια, εργατική και πατριωτική. Τους έσπασε τα νεύρα, δεν το περίμεναν, ενώ σε όλο το χωριό και παραπέρα άφησε τις πιο καλύτερες εντυπώσεις με πολλά μηνύματα.       

Το αποτέλεσμα της δίκης ήταν γνωστό από την αρχή, όπως και σε κάθε άλλη φορά. Φυλάκιση γι’αυτόν και εξορία για τα παιδιά του. Μόνον η γυναίκα του έμεινε στο παλιό τους σπίτι. Για τα παιδιά αργότερα βγήκε για καλό, βρήκαν τρόπο, ζουν και εργάζονται στα Τίρανα πολύ καλύτερα από ότι θα ήταν στο χωριό.

Πόσο θα πάει αυτή η κατάσταση παιδί μου;      

Εγώ είμαι σίγουρη πως ένα χέρι που είναι διαρκώς σφιγμένο και κλειστό, κάποτε θα κουραστεί και θα απλώσει. Το ίδιο θα συμβεί και με τούτο το πολιτικό σύστημα. Τότε όμως θα είναι

                                                   37-

 

πολύ αργά για μένα και δε θα έχω την καλή τύχη να ανοίξουν τα σύνορα να πηγαινοέρχονται οι άνθρωποι έτσι ώστε να δω από κοντά και εγώ το παιδί μου και να το σφίξω στην αγκαλιά όπως κάποτε που ήταν μωρό. Εύχομαι και προσεύχομαι πάντα στο Θεό όλα να πάνε προς το καλύτερο και να μη αργήσει να έρθει η καλή αυτή ημέρα.

-Από όλες αυτές τις δίκες, τις συγκεντρώσεις του δημοκρατικού μετώπου και τις διάφορες μαζώξεις του λαού, δυο πράγματα μου έχουν μείνει στη μνήμη και τη λογική μου και με κάνουν να είμαι σκεπτόμενη.

-Πρώτον η φυσιογνωμία του δικαστή, του εισαγγελέα του ανακριτή και του απεσταλμένου διαφωτιστή του  κόμματος                                                                                                                                     

Όλοι αυτοί οι άνθρωποι μοιάζουν τόσο πολύ μεταξύ τους που να φαίνονται σαν ένας και μόνον, με το ίδιο πρόσωπο, τις ίδιες κινήσεις, την ίδια φορεσιά, λένε τα ίδια λόγια και με τον ίδιο τρόπο. Μπορώ να τους αναγνωρίσω μέσα σε χίλιους και περισσότερους χωρίς καμιά δυσκολία.

-Δεύτερον είναι το αόρατο πρόσωπο του εχθρού του λαού, που όπως λένε βρίσκεται ανάμεσά μας.

Ποιος να είναι ο εχθρός αυτός που μας κάνει κακό, που δε μας θέλει, που κάνει ζημιές, που μας μισά και μας βρίζει, που θέλει άλλος ξένους και δουλεύει για αυτούς και όχι για εμάς και το καλό το δικό μας;

Μήπως είναι αυτοί που τιμωρούν με αυτές τις στημένες δίκιες;

Όχι, αυτοί είναι σαν εμάς όλους τους άλλους, γεννιούνται όπως εμείς, μεγαλώνουν όπως και εμείς, σκέπτονται με την ίδια λογική όπως και εμείς, μαθαίνουν στα ίδια σχολεία, εργάζονται όπως και εμείς, χαίρονται και στενοχωριούνται όπως και εμείς,  γκρινιάζουν και βλαστημούν όπως και εμείς, τρων και πίνουν όπως όλοι μας.

Εχθροί δε γίνονται μόνοι τους, τέτοιους τους κάνουν και τους βαπτίζουν κάποιοι γιατί έτσι τους λένε, έτσι τους συμφέρει διότι φοβούνται μήπως βλαστημήσομε και αγριέψομε όλοι μαζί, οι περισσότεροι και τότε θα έρθει κάποιο τέλος και θα αρχίσει μια άλλη αρχή στη ζωή, που θα είναι καλύτερη για το λαό που

                                                   38-

 

υποφέρει και χειρότερη για τους ολίγους που μας κυβερνούν σήμερα.

Εγώ δε θέλω τους πλούσιους και τα πλούτη, θέλω αληθινή εξουσία για όλους, να βοηθήσει τον ανήμπορο και τον αδύνατο και όχι τον τεμπέλη και τον κατεργάρη. Θέλω μια εξουσία που να δέχεται, να σέβεται και να εφαρμόζει τις αρχές και τις εντολές της θρησκείας μας, να έχει αγάπη μεταξύ των λαών γιατί ο Θεός είναι ένας για όλους. Σήμερα οι τεμπέληδες και οι κατεργάρηδες γίνονται πλούσιοι και ζούνε καλά, διότι είναι σπιούνοι και πληροφοριοδότες και φθάνουν να γίνουν ήρωες                                                    

του λαού και της δουλειάς που είναι οι υψηλότεροι τιμητική τίτλοι.  

-Η γιαγιά σταμάτησε για λίγο, έβαλε μια καραμέλα στο στόμα της, μου έδωσε μία και μένα, ήπιε λιγάκι νερό και είπε:

΄΄ Άκουσε παιδί μου, σου είπα και σου ξαναλέγω πως εμάς τους γερόντους, μας τραβάει η κουβέντα και ξεχνούμε να σταματήσουμε, γι’αυτό δε θέλω να στενοχωρηθείς αλλά να με διακόψεις όποτε θελήσεις. Μας έλεγε πάντα ο παπά Μακάριος

πως οι γερόντοι φλυαρούν, τη θα πει αυτό, λένε πολλά λόγια και ότι θέλουν, άλλα ακούν και άλλα λένε, ή όχι;΄΄

΄΄ Τι λες γιαγιά μου…΄΄, άρχισα να λέω, αλλά αυτή με διέκοψε και συνέχισε:

΄΄ Θα μας ακούτε όμως, θέλετε δε θέλετε, τι να κάνετε γιατί μας σέβεστε, άμα και εμείς ποτέ να μη γινόμαστε βαρετοί και ανυπόφερτοι, έτσι δεν είναι;΄΄

΄΄ Τι λες γιαγιά μου της είπα, εγώ σε θαυμάζω και χαίρομε για σένα, μακάρι να μάθω και εγώ τόσα πολλά που ξέρεις εσύ. Σε ακούω με προσοχή και με μεγάλο ενδιαφέρον, αυτά που μου λες σε κανένα βιβλίο δεν τα βρίσκεις και δεν τα μαθαίνεις΄΄.

Η γιαγιά χάρηκε και πήρε το καφέτσι να φτιάξει καφέ. Τον έπινε ελληνικό βαρύγλυκο. Πότε τον έλεγε ελληνικό και πότε τούρκικο.

Η γιαγιά έδειχνε ικανοποιημένη από τη συζήτηση με εμένα και φτιάχνοντας τον καφέ, χαμηλόφωνα  μου λέει:

 

                                                    39-

 

Όπως και να είναι, εσείς οι νέοι κάτι μπορεί και πρέπει να πάρετε από τα δικά μας διηγήματα και τις δικές μας ιστορίες. Είναι βγαλμένα από μια ολόκληρη ζωή. Πάρτε αυτά που έχουν κάποια αξία για να φτιάξετε τη δική σας ζωή καλύτερη. Μάθετε από τα λάθη μας να μη τα επαναλαμβάνεται. Τα βιβλία τα λένε όλα, αλλά μπορεί και κάτι να έχουν ξεχάσει ή να μη έχουν δώσει σημασία.

-Μακάρι να τα έλεγαν, ψιθύρισα εγώ, θαυμάζοντας τη γιαγιά. Η ζωή από τη μεριά της είναι ένα ολόκληρο σχολείο και χαρά σε αυτόν που στη ζωή σκέπτεται, προβληματίζεται, μαθαίνει και θυμήθηκα το σχολικό κείμενο του δημοτικού σχολείου, με το                                                        

φοιτητή που γύρισε στο χωριό από τις σπουδές του και δεν ήξερε να πιάσει το τρικούλη και να το χρησιμοποιήσει, παραλίγο να βγάλει το μάτι του.

Η γιαγιά αφού ήπιε σιγά-σιγά τον καφέ της, μάζεψε τα φλιτζάνια, το καφέτσι και τα πιατάκια, τα έβαλε στο νεροχύτη και κάθισε κοντά στο τζάκι. Τσίνησε τη φωτιά, έβαλε δυο χοντρούτσικα ξύλα και με κέφι όπως πάντα συνέχισε:

Στα πρώτα χρόνια της ζωής του ο άνθρωπος είναι μωρό, κλέη, χαίρετε, γελάει, ακούει, βλέπει, στενοχωριέται και σιγά-σιγά

αρχίζει να γνωρίζει, να μιλάει και να σκέπτεται. Λένε πως ακόμα και στην κοιλιά της μάνας το μωρό καταλαβαίνει τη φωνή του πατέρα και τη διακρίνει μεταξύ πολλών που συνομιλούν. Χαίρεται όταν αυτή η φωνή είναι ήρεμη και γλυκιά, χαρούμενη. Κουνιέται και κλοτσάει όταν είναι άγρια και σκληρή. Έτσι τον θέλει και τον φέρνει στη ζωή ο Θεός και η μάνα του. Και μόλις βγαίνει, κλαίει. Το κλάμα αυτό το πρώτο, είναι καλό, όλοι το περιμένουν να το ακούσουν, διότι φοβούνται αν δεν κλάψει μήπως γίνει κουτό, αδύνατο και ανίκανο.

Τα παιδιά έχουν δυνατή μνήμη όρασης. Στιγμές ζωηρές και γεμάτο συγκίνηση, με φόβο και με τρόμο από το οικογενειακό περιβάλλον και τα οικογενειακά πρόσωπα, μένουν για ολόκληρη τη ζωή. Οπότε χρειάζεται προσοχή με τα παιδιά. Τα παιδιά δεν πρέπει ποτέ να τα φοβίζομε και μπροστά σε αυτέ να μη μαλώνομε. Δε φταίνε ποτέ σε τίποτα, δε χρειάζεται καμιά

                                                 40-

 

τιμωρία, μόνον μάθηση και μόρφωση θέλουν. Τα μικρά προσπαθούν να κάνουν όπως οι μεγάλοι, στις αρχές μιμούνται τους γονείς και μετά τους δασκάλους στο σχολείο και τους μεγαλύτερους φίλους και γνωστούς και έτσι με τη σειρά μεγαλώνοντας και μαθαίνοντας και με τη δική τους προσωπική πείρα.

Τα παιδιά έχουν δυο γονείς, τη μάνα και τον πατέρα και κανένας δεν μπορεί να τους αντικαταστήσει σε μια κανονική ζωή. Όλοι οι άλλοι παίζουν κάποιον ρόλο, καλόν ή κακόν. Εδώ σε μας ακούς να λένε : ΄΄Τα παιδιά του Ενβέρη΄΄ και ΄΄Τα παιδιά του κόμματος΄΄ . Δεν μου αρέσει καθόλου. Θυμάμαι από τον κουμπάρο το Φίλληπα που έλεγε μια ιστορία για το Χίτλερ                                                                                                                                                                                                                                                                                                               ο οποίος προσπάθησε να βγάλει μια δική του γενεά παιδιών, ΄΄Τα παιδιά του Χίτλερ΄΄  με επιλογή γονέων και απέτυχε.

Τώρα με τα παιδιά του Ενβέρη τι θα γίνει;

Θα δούμε με τη διάβα του χρόνου, η οποία λύνει πολλά και δύσκολα προβλήματα. Μόνο να έχουμε υπομονή και κουράγιο.

Η γενεά αυτή θα του μείνει πιστή για πάντα, ή θα τον παραβλέψει μόλις της δοθεί η ευκαιρία με το κλείσιμο των ματιών του;

- Στα Γιάννενα δεν κλείσαμε χρόνο, φύγαμε για το χωριό πριν τα Χριστούγεννα. Ναύλωσα ένα αυτοκίνητο που πηγαινοέρχονταν Αργυρόκαστρο και Γιάννενα, τον κύριο Τσιώτση και ήρθαμε. Ήταν γνωστός από όλους αλβανούς και έλληνες, αστυνομικούς, στρατιώτες των συνόρων και τελωνιακούς. Τους χαιρετούσε όλους με τα χέρια, με γέλια, λόγια και αστεία και αυτοί το ανταπαίδωναν με τον ίδιο τρόπο.                    

΄΄ Γεια σου μεγάλε, αθάνατε ΄΄, ΄΄ Καμάρι των δρόμων΄΄, και άλλα τέτοια. Τέτοιοι άνθρωποι είναι γεννημένοι για τα δύσκολα. Φαντάσου σε τέτοιες συνθήκες πολέμου και ακαταστασίας εμάς δεν μας σταμάτησαν πουθενά για έλεγχο, ούτε στα σύνορα και ούτε στα μπλόκα που περάσαμε.

Εγώ έφυγα με πολύ φόβο από τα Γιάννενα, μήπως έβγαινε κανένα εμπόδιο και θα μέναμε εκεί. Ήθελα μια ώρα νωρίτερα να βρεθούμε στο σπιτάκι μας. Δεν το είπα σε κανέναν και δε

                                               41-

 

χαιρέτησα ούτε τους δικούς μας. Μόνον με την κυρία Άνετα χαιρετηθήκαμε και χωρίσαμε με δάκρια στα μάτια. Τους παρακάλεσα ακόμα και μια φορά να έρχονταν μαζί μας, αλλά και πάλι αρνήθηκαν με ευγένεια. Ήταν και οι δυο τους πολύ έξυπνοι

΄΄Δεν μπορούμε να έρθουμε σε ένα άγνωστο μέρος, που δεν γνωρίζομε ούτε γλώσσα ούτε τον τρόπο ζωής και να κάνομε μια νέα αρχή. Θα είμαστε απομονωμένοι σαν στην εξορία. 

Ο άνθρωπος από μόνος του με τη δική του θέληση και όταν έχει ακόμα ελπίδες δεν μπορεί να πάει στα τυφλά προς το άγνωστο, ενάντια στην τύχη και τη θέληση του Θεού΄΄, μου είπαν και οι δυο μαζί και με ευχαρίστησαν τόσες φορές για την ειλικρινή μου πρόταση.                                                                                                

΄΄ Αλήθεια περιμένομε το μέλλον μας με ανασφάλεια και φόβο, αλλά θα το βρούμε εδώ στην Ελλάδα που μας φιλοξένησε ολόκληρη τη ζωή και είμαστε και εμείς σωστοί έλληνες όπως και σεις. Ελπίζομε στην τύχη μας και τη θέληση του θεού να έχομε και εμείς κάποτε τη δική μας πατρίδα, γι’αυτό αγωνιζόμαστε όλη μας τη ζωή έτσι όπως είμαστε σκορπισμένοι σε ολόκληρο τον κόσμο, να είμαστε ήσυχοι και ασφαλείς στο δικό μας ανεξάρτητο κράτος.΄΄                                                 

΄΄ Πηγαίνετε με το καλό στον τόπο σας και εκεί έλληνες θα είστε και ο Θεός βοηθός για όλα. Το παιδί να σας ζήσει και να φέρει γρήγορα την ελευθερία, να βρεθεί κοντά σας όσο πιο γρήγορα και ο πατέρας του΄΄, είπε η κυρία Άνετα σφίγγοντας η μια την άλλη σα μάνα και θυγατέρα. Έτσι με τον ίδιο τρόπο χώρισε και με τη μάνα σου, φίλησε εσένα και κάτι σε κέρασε στην κούνια σου που σε είχαμε βάλει. Είναι αυτή η κούνια που μένει από τότε εκεί στο βάθος του χειμωνιάτικου δωμάτιό μας. Δεν περίμενε μέχρι το τέλος της αναχώρησης μας από το σπίτι της, αποχώρησε από συγκίνηση και έφυγε αμέσως στο δωμάτιό της. Τη καλή γυναίκα!

Από τότε δεν είχαμε καμία επαφή, ούτε αλληλογραφία και δεν ξέρομε τίποτε για την τύχη τους. Μάθαμε αργότερα από τον

 

                                                42-

 

κουμπάρο, ότι μόλις μπήκαν οι γερμανοί στα Γιάννενα αυτοί έφυγαν.

Στο χωριό φθάσαμε ένα απόγευμα λίγο πριν τη δύση του ήλιου. Οι λίγοι περαστικοί που συναντούσαμε στο δρόμο μας καλώς ορίζανε και μας ευχιόντανε για τη γέννησή σου. Το είχαν για έπαινο του χωριού την κάθε περίπτωση επανοεπιστροφής και επαναπατρισμού. Και με δίκιο μόνον έτσι δε ρημάζει ο τόπος και  έρχεται η πρόοδος και η ανάπτυξη. Δε λέγω να κλειστούμε μέσα όλοι όπως σήμερα χάνοντας κάθε είδους ελευθερία και κάθε ευκαιρία που μπορεί να αποχτήσει κανείς σε κάτι που οι περιορισμένες συνθήκες του χωριού δεν το επιτρέπουν. Όπως πάντοτε και τότε το χωριό μας είχε πολλούς μετανάστες στην Ελλάδα, Αμερική και Αυστραλία. Όλοι αυτοί με την οικονομική

τους βοήθεια που έστελλαν και στέλλουν στις οικογένειές τους                                                                                                                                                                         

βοήθησαν και βοηθούν ολόκληρο το χωριό.                                                                                                    Μπαίνει ξένο χρήμα μέσα. Οι αμερικάνοι, έτσι τους λέγαμε όλους εκείνους που βρίσκονταν στην Αμερική, κατασκεύασαν το υδραγωγείο και τη Μεγάλη Βρύση στον Κάτω μαχαλά. Της έμεινε το όνομα Μεγάλη Βρύση των Αμερικάνων προς τιμή τους.                                                                                                

Πριν τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο ίδρυσαν στη Βοστόνη την Πρώτη Φιλεκπαιδευτική Εταιρία των Δερβιτσιοτών για να βοηθήσουν το σχολείο, τα γράμματα, τους άριστους και τους

φτωχούς μαθητές. Με τα χρήματά τους που συγκεντρώθηκαν χτίστηκε ένα μέρος του σχολείου στην αυλή της εκκλησίας και το Παρθεναγωγείο με έξη τάξεις. Το καταστατικό της Εταιρίας το έχεις μέσα σε ένα από τα συρτάρια του κομμού. Το έχω βαστήξει σαν ένα παλιό κειμήλιο. Μέλη της Εταιρίας ήταν και ο παππούς και ο πατέρας σου.

- Στον Κάτω Μαχαλά στο έμπα του χωριού, στο Μεγάλο Τετράγωνο σπίτι που είναι σκεπασμένο με κόκκινα κεραμίδια, με τη μεγάλη αυλή, τον ψιλό αυλόγυρο και την ωραία διπλή πέτρινη πόρτα έχει εγκατεστιθεί το Γενικό Αρχηγείο του ιταλικού στρατού τον καιρό του πολέμου. Οι πιο κατώτεροι αξιωματικοί εγκατεστίθηκαν στο τριώροφο σπίτι της θείας σου

                                                 43-

 

Μάρθας στο Μεσοχώρι και οι άλλοι υπόλοιποι σε γκαζέρμες στο λόφο που λέγεται Μονγκίλα στο έβγα του χωριού προς την πόλη Αργυρόκαστρο και σε σχηνές στην αυλή της εκκλησίας.

 Ο Λάκης, ο μεγαλύτερος εξάδελφός σου, πήγαινε κρυφά στο δωμάτιο που οι ιταλοί βαστούσαν τα τρόφιμά τους κάτω στο ισόγειο και έπαιρνε χαλβά και γλυκό από κεράσι. Αυτοί κάθε φορά τον καταλάβαιναν αλλά έδειχναν αδιάφοροι σαν να μη έχει συμβεί τίποτα. Τα διάφορα τρόφιμα και φαγητά που τους περίσσευαν τα μοίραζαν στο μαχαλά, ενώ οι γερμανοί αργότερα που ήρθαν τα πετούσαν κάτω. Αυτοί ήταν διαφορετικοί, δεν σε πλησίαζαν και τους φοβόμασταν πολύ.

Λίγο πιο κάτω από τη Μεγάλη βρύση των Αμερικανών που πλένονταν οι στρατιώτες, απέναντι από το Τετράγωνο σπίτι, υπάρχει αυτός ο μεγάλος ελεύθερος χώρος που τότε ήταν πιο                                                      

μεγάλος διότι δεν υπήρχε το κτίριο του σημερινού σχολείου. Εκεί μαζεύονταν οι στρατιώτες και έπαιζαν περνώντας τον ελεύθερο χρόνο. Έχει τη μορφή τριγώνου γι’αυτό και το λέμε,

΄΄ Δεύτερο τρίγωνο’’. Μέσα στο τρίγωνο είχαν χτίσει γήπεδο βόλεϊμπολ και έπαιζαν μεταξύ τους και με τα παιδιά του χωριού. Πιο πάνω στην πιάτσα του χωριού είναι το Μεγάλο τρίγωνο περιφρουρισμένο όπως και τότε, με λουλούδια και με δέντρα. Μέσα σ΄αυτό είχαν σηκώσει νέο φιλέ βόλεϊμπολ και έπαιζαν και εκεί. Αυτό ήταν το καλύτερο, το μεγαλύτερο και το κυριότερο όπου γίνονταν τα πιο σημαντικότερα παιχνίδια. Η

νεολαία του χωριού δε φοβότανε τους ιταλούς διότι και αυτοί φέρθηκαν κάπως φιλικά, αυτή ήταν η ταχτική τους. Στα μικρότερα παιδιά μοίραζαν καραμέλες και σοκολατάκια. Όλα αυτά γίνονταν στις αρχές της κατοχής, αργότερα όμως που ήρθαν αντιμέτωποι με τους έλληνες όλα άλλαξαν και έδειξαν τον πραγματικό τους εαυτό του καταχτητή.

Το χωριό είχε ζωντάνια και ρυθμό ζωής, πάντα έτσι το θυμόμουν. Μερικοί ασχολούνταν με τη γεωργία και τη κτηνοτροφία, άλλοι με βιοτεχνία και το εμπόριο και άλλοι εργάζονταν στην πόλη. Μη ξεχνούμε και τους μετανάστες του εξωτερικού. Θυμάμαι έξη εμπορικά μαγαζιά, τέσσερα καφενεία,

                                                    44-

 

τέσσερις αλευρόμυλους διό με νερό και διό με πετρέλαιο, διό τρία ουζερί, ένα εστιατόριο, τέσσερα κρεοπωλεία, διό φούρνους, ένα σιδεράτικο, διό τσαγκάρηδες, ένα φαρμακείο, διό μπαρμπέρηδες, ένα ραφτιάτικο, τέσσερις αργαλειούς που δούλευαν μόνον γυκαίκες όπως και εγώ, ένα χάνι, διό παστιτσερίες, ένα μαγαζί μανιφατούρας, διό σαμαρτσίτικα, μια πατηστήρα για τα σταφύλια, έναν διό μαραγκούς και τίποτε άλλο που δε θυμάμαι αυτή τη στιγμή.

Όλα αυτά τα βρήκαν οι ιταλοί όταν ήρθαν. Άνοιξαν και αυτοί με τη σειρά τους ένα μπορντέλο με καμιά δεκαριά πόρνες που τις έφεραν μαζί τους.

Καθόλου ακουστό στο χωριό μας, για πρώτη φορά που συνέβαινε κάτι τέτοιο. Η περιέργεια του κόσμου ήταν μεγάλη. Των πιο ηλικιωμένων και εκείνων που είχαν κάνει στο εξωτερικό δεν τους προκαλούσε και τόσο την περιέργεια.

Χαμογελαστά όλο και κάτι ψιθύριζαν μεταξύ τους αλλά και με τους νέους που κάτι και ήθελαν να ρωτήσουν.

Οι ιταλοί μπήκαν στα μέρη μας χωρίς καμιά αντίσταση από κανέναν, τελείως ειρηνικά. Θυμάμαι καλά, ήταν η 8-η Απριλίου 1939 η ημέρα που οι ιταλοί με τα στρατεύματά τους περνούσαν κάτω στον αυτοκινητόδρομο από τους Αγίους Σαράντα προς το Αργυρόκαστρο. Οι άνθρωποι από περιέργεια έβγαιναν να τους δουν. Υπήρχαν και από αυτούς που ζητοκραυγούσαν και φώναζαν : ΄΄ Βίβα Ντούτσε΄΄, αλλά κανένας δεν ήταν από τα δικά μας χωριά. Εμείς περιμέναμε με αδιαφορία και  

ανησυχούσαμε για το τι θα συνέβαινε αργότερα, διότι προβλέπαμε τον τελικό στόχο των ιταλών που θα ήταν η επίθεση στην Ελλάδα.

Και η στιγμή ήρθε στο τέλος του Οχτωμβρίου μετά το περίφημο ¨ΟΧΙ¨ του Μεταξά προς τον Ντούτσε προς απάντηση στο τηλεσίγραφο που ζητούσε να περάσουν τα στρατεύματά του στην Ελλάδα χωρίς αντίσταση. Έτσι τα βρήκαν σκούρα οι ιταλοί με τους έλληνες. Πριν μπούνε ακόμη καλά στα ελληνικά εδάφη υποχρεώθηκαν να οπισθοχωρήσουν μέσα στα αλβανικά σύνορα καταδιοκόμενοι από τον ένδοξο ελληνικό στρατό που

                                                45-

 

πολεμούσαν όλοι σαν ήρωες. Έγιναν σκληρές μάχες και εδώ στα δικά μας μέρη. Σκοτώθηκαν πολλοί και από τις διό πλευρές. Τα οστά των ελλήνων στρατιωτών βρίσκονται κάτω στο χωριό Βουλιαράτες, στην Κλεισούρα της Περμετής και σε πολλά άγνωστα μέρη σε αλβανικά χωριά. Οι αλβανοί χωριάτες γνωρίζουν πολλά που βρίσκονται οι προσωρινοί τάφοι ελλήνων πεσόντων και δεν έχουν πειράξει τίποτα. Μέχρι τώρα δεν έχει γίνει τίποτα για τη μνήμη αυτών των πεσόντων και των ηρώων, κανένα μνημόσυνο, κανένα μνημείο, πρέπει κάποτε να τα βρουν οι κυβερνήσεις για να δοθεί και η ψυχική δικαίωση. Ποιος το ξέρει, υπάρχουν ή όχι τα ονόματά τους μέσα σε αυτούς τους τάφους. Είναι παιδιά μανάδων και έφυγαν από τη ζωή σε μια τόσο μικρή ηλικία. Εμείς οι Βορειοηπειρώτες βοηθήσαμε πολύ τους έλληνες με ότι μπορούσαμε και τους περιμέναμε σαν δικά μας παιδιά, σαν ήρωες και απελευθερωτές, είπαμε ήρθε η ώρα και μας να λυτρωθούμε μια για πάντα από τις αδικίες που έγιναν                                                      

εις βάρος μας να μας χωρίσουν από την φυσική μας πατρίδα για συμφέροντα άλλων.

Στο χωριό μας οι έλληνες εγκαταστάθηκαν στα ίδια σπίτια και στους ίδιους χώρους που ήταν και οι ιταλοί. Έφεραν όμως και πυροβολικό και αντιαεροπορικά που τα έστησαν πάνω από το χωριό σε ένα κρυφτό μέρος με ανοιχτή όψη διότι φαίνονταν τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα και όλη η κοιλάδα της Δρόπολης μέχρι το Τεπελένι. Τα ιταλικά αεροπλάνα βομβάρδιζαν καθημερινά το χωριό μας. Αυτά κατέβαιναν από τη δύση, από το Πλατοβούνι, αλλά όλες οι οβίδες που έριχναν έπεφταν κάτω

στο χωριό κοντά στο δημόσιο δρόμο και όχι μέσα. Καμία δεν έπεσαι σε σπίτια να κάνει ζημιές. Μας προστάτευε η Αγία Παρασκευή, η εκκλησία της βρίσκεται στο έμπα του χωριού από το βορρά κοντά στα αμπέλια. Πάνω από το χωριό δυτικά στο βουνό είναι η εκκλησία της Παναγίας και αυτή φανερούμενη. Τέσσερις μεγάλες εκκλησίες δεν είναι ολίγες για ένα χωριό και τώρα κάθονται όλες κλεισμένες. Κακό μεγάλο. Καλά εμείς, αυτές όμως πως αντέχουν και δεν κάνουν τη Γη να τρέμει.

                                                  46-

 

Οι μεγάλες γούρνες από τις οβίδες των ιταλών που έπεσαν τότε είναι ακόμα, γεμίζουν νερό και βαστούν ψάρια και χέλια. Είναι εκείνες που πηγαίνατε εσείς όταν είσταν μικροί για μπάνιο και ψάρια και εγώ ερχόμουν πάντα πίσω σας από το φόβο μήπως πάθετε τίποτα και σεις πολλές φορές με πετροβολούσατε και μου λέγατε να φύγω.

Θυμάμαι ένα θλιβερό συμβάν που έγινε κοντά σε μια από αυτές τις γούρνες. Σκοτώθηκε ένας έλληνας στρατιώτης ένα απόγευμα όταν έπλενε τα ρούχα του από μια οβίδα που έσκασε δίπλα του. Η καημένη του η μάνα ποιος το ξέρει που ήταν και τι έκανε την κακή εκείνη ώρα. Τον ταφιάσαμε εμείς μαζί με τους έλληνες σε μια καθώς πρέπει τελετή, με παπάδες και πολύ κόσμος. Αυτά τα κακά έχει ο πόλεμος και πολλά άλλα.

Ποιος τον θέλει τον πόλεμο παιδί μου, ποίοι και γιατί τον προκαλούν;  Τι καλό φέρνει για την ανθρωπότητα; Μόνον καταστροφές, στενοχώριες και κλάματα. Η ζωή έχει αποδείξει                                                                   

πάντοτε ότι αργά ή γρήγορα, εκείνοι που τον άρχισαν τον πόλεμο εκείνοι και τον έχασαν. Έτσι έγινε με τους γερμανούς, με τους ιταλούς και με όλους από τα παλιά τα χρόνια και μέχρι σήμερα.

Λένε ότι μετά τον πόλεμο έρχεται ειρήνη με γρήγορη ανάπτυξη και καλυτέρευση της ζωής. Αυτό είναι καλό, αλλά γιατί να μη γίνεται χωρίς τον πόλεμο, ή αληθεύει το άλλο ότι δήθεν ο πόλεμος είναι αναγκαίος για την ανθρωπότητα όπως η εγχείρηση σε ένα άρρωστο σώμα. Έχω ακούσει στα μικρά μου χρόνια από τους παλιούς ότι κάποτε θα αρχίσει ένας μεγάλος πόλεμος που δε θα έχει νικητές και χαμένους, ηττημένους, δε θα

έχει τέλος και μετά θα συμβεί η Δευτέρα Παρουσία, θα γίνει η αλλαγή της ζωής με το θάνατο, θα βγούνε οι πεθαμένοι και θα μπούνε οι ζωντανοί ή θα τα βρούνε με το καλό κα θα συνυπάρξουν. Αυτό δεν ξέρεται από κανέναν, οπότε δεν μπορούμε να πούμε ούτε ναι, ούτε όχι.

Και τι δε λέγεται παιδί μου, αλλά τώρα για τώρα μια είναι η πραγματική αλήθεια, ότι οι συνέπειες του πολέμου είναι πολύ κακές για όλους. Και οι πιο άκαρδοι, άπιστοι και βάρβαροι

                                                      47-

 

στρατηγοί και πολιτικοί στα τελευταία χρόνια της ζωής τους το είχαν μετανιώσει και είχαν ζητήσει συγχώρεση από το Θεό.

Ο πόλεμος είναι πράξη διαβόλου. Ο παντοδύναμος Θεός όμως γιατί το επιτρέπει, γιατί δε φωτίζει τις γνώμες των ανθρώπων να τα βρούνε με την πέννα και όχι με τον πόλεμο.  

Τη ζωή μας τη χάρισε ο Θεός, οπότε αυτός πρέπει να μας την πάρει, αλλά όχι με πολέμους και με βία. Ο καλύτερος τρόπος θα ήταν να είχε σειρά, μετά από τα γεράματα. Τη ζωή του ο καθένας πρέπει να τη ζήσει. Η προσωπική μου πείρα, δείχνει πως και με τα τόσα βάσανα, πάλι η ζωή γλυκιά είναι.

Όμως υπάρχει και το μοιραίο, η μετάβαση στην αιωνιότητα, που θα γίνει κάποια στιγμή, θα είναι κάποια άγνωστη ημέρα. Είναι και αυτή μια από όλες. Έτσι όπως δε μας ρώτησαν που μας έφεραν σε τούτον τον κόσμο, έτσι δε θα μας ρωτήσουν και πάλι που θα φύγομε από αυτόν. Η ζωή μας δεν είναι στα δικά μας χέρια, δεν εξαρτάται από εμάς.

Υπάρχει και η περίπτωση που να δώσει κανείς τέλος στην ίδια τη ζωή του, με τη δική του θέληση. Θα μου πεις, τη σημαίνει θέληση, τι είναι αυτό που κανείς το θέλει;

Εγώ νομίζω, ότι θέλομε αυτό ου αγαπάμε, που δε μας το επιβάλουν οι άλλοι δια της βίας. Τη ζωή μας τη χάρισαν, δε μας την επιβάλανε, γι’αυτό και την αγαπάμε με τη δική μας θέληση. Τότε πως μπορούμε να αρνηθούμε κάτι που το αγαπάμε, να αρνηθούμε την ίδια τη ζωή μας και να δώσομε μόνοι μας τέλος σ’αυτό που τόσο πολύ το αγαπάμε;

Αυτό είναι αδύνατον να συμβεί σε μια κανονική φυσιολογική κατάσταση. Είτε ο άνθρωπος πρέπει να είναι ψυχικά άρρωστος και να μη του λειτουργεί το μυαλό και η λογική του, είτε να έχει        

τόση μεγάλη εξωτερική πίεση ώστε να έχει χάσει κάθε επαφή με την πραγματικότητα και να μη ξέρει τι κάνει. Έχει κυριαρχήσει την ψυχή του ο σατανάς. ΟΙ αυτοκτονίες είναι πολλές κα διάφορες. Όλες αποτελούν εγκλήματα και είναι τιμωρητέα. Και εκείνες που γίνονται δήθεν για χάρη του Θεού, είτε στο όνομα του Θεού και της πατρίδας.

 

                                                      48-

 

Υπάρχουν περιπτώσεις που ο άνθρωπος εκτελεί μια πράξη που τελικά μπορεί να του χάσει τη ζωή του, τη θυσιάζει για κάτι το ιερό, όπως για την πατρίδα, για το πιστεύω του και ότι άλλο θεωρεί πιο ακριβό και πιο σημαντικό για την ίδια τη ζωή του. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις πρέπει να υπάρχει η ελπίδα που μπορεί να γλιτώσει, διαφορετικά η λογική αυτή είναι απαράδεχτη και η πράξη τιμωρητέα από τον ίδιο τον άνθρωπο, αλλά και από τον Κύριό μας τον παντοδύναμο Θεό

Υπάρχουν άλλες λύσεις μέσα στην ίδια τη ζωή για να μη φθάσομε στην απαράδεχτη αυτή θυσία. Αυτές όμως δε μπορούν να βρεθούν την τελευταία στιγμή, όταν το μυαλό έχει θολώσει και η απόφαση σχεδόν έχει παρθεί. Στην τελευταία στιγμή μπορεί κάτι να αλλάξει μόνον από ένα θαύμα με τη βούληση του Θεού, οπότε δε μένει τίποτε άλλο εκτός από την προσευχή μας.

Γιορτάζουμε τα γενέθλιά μας διότι μάθαμε από τους γονείς μας ποια είναι η σημαντική αυτή ημέρα του χρόνου, όμως η άλλη                                                       τόσο σημαντική ημέρα του θανάτου παραμένει άγνωστη και ο άνθρωπος είναι καλά να την ξεχνάει και να την σκέπτεται, να γιορτάζει και να προσεύχεται, να κλαίει και να γελάει, να λυπάται και να χαίρεται, να δουλεύει και να κάθεται, να αγαπάει τα καλά και να μισεί τα κακά.

Εγώ δε φοβούμαι το θάνατο. Προσπαθώ να είμαι ικανοποιημένη από αυτό το κομμάτι της ζωής μου εδώ τη Γη.

Ήμουνα και είμαι πάντα διστακτική από τα απρόοπτα γεγονότα της ζωής και τα καμώματα της τύχης.

Η ευτυχία έρχεται μόνον έχοντας το νου μας στον Κύριο.

Η ευτυχία δεν κληρονομείται, δεν αγοράζεται, δεν κερδίζεται δια της βίας, δεν κλέβεται, δε δωρίζεται, αλλά βρίσκεται ανάμεσά μας, έρχεται και σε βρίσκει μόνη της. Όσο πιο

περισσότερα καλά να κάνεις, τόσο πιο σύντομη θα είναι η διαδρομή της ώσπου να σε βρει.

Εγώ στη ζωή μου τα πολύ και τα ολίγο προσπάθησα να τα αποφύγω.

Θυμάμαι τον παπά Μακάριο που έλεγε:΄΄ παν μέτριο, άριστο΄΄.     

                                             49-

 

- Το πολύ καλός ή κακός πλούσιος ή φτωχός, ευτυχισμένος ή δυστυχισμένος, γελαστός ή σοβαρός, τίμιος ή απατεώνας, φρόνιμος ή νευρικός, εργατικός ή τεμπέλης, θαρραλέος ή φοβητσιάρης, πιστός ή άπιστος, γραμματισμένος ή αγράμματος, κουτός ή έξυπνος, δε μου αρέσουν αλλά με στενοχωρούν και με φοβίζουν.                                                                              

Κανείς δεν πρέπει να φτάσει το στόχο του και τις δικές του επιθυμίες σε βάρος των άλλων.

Όποιος παίρνει πρέπει και να δίνει από όλα και για όλα όσα θέλει το σώμα και η ψυχή μας.

Ο στρατιώτης που σκοτώθηκε από την ιταλική οβίδα στο χωριό μας πρέπει να θεωρηθεί δυστυχισμένος που έχασε τη ζωή του, ή ευτυχισμένος που έκανε το καθήκον του το ιερό προς την πατρίδα για την ελευθερία του λαού του; Ή και τα δύο μαζί;

Από την άλλη πλευρά των ιταλών δεν ήταν λίγες οι περιπτώσεις που έχασαν τη ζωή τους τόσοι στρατιώτες με το όνομα της μητέρας τους στο στόμα, το γνωστό για όλους από εκείνον τον καιρό ΄΄mama mio΄΄.                                                    

Ήταν όλοι παιδιά μανάδων στα πιο καλύτερα χρόνια της ζωής τους.

- Το ελληνικό πυροβολικό και αντιαεροπορικό θέριζαν μέρα και νύχτα. Θυμάμαι μια μέρα που την κάναμε γιορτή και το γλεντήσαμε, όταν μάθαμε πως μια οβίδα έπεσε μέσα στο καζάνι με τα μακαρόνια των ιταλών. Ο πυροβολητής Κωστάκης έγινε πασίγνωστος για την ευστοχία του σε αυτή την περίπτωση και σε πολλές άλλες. Το συμβάν διαδόθηκε σε όλο το ιταλικό στρατόπεδο στο μέτωπο και προκάλεσε πανικό. Οι ειδήσεις και οι πληροφορίες διαδίδωνταν πολύ γρήγορα στις διό πλευρές του μετώπου που δεν τις χώριζε καμιά μεγάλη απόσταση.

Οι άνθρωποι πηγαινοέρχονταν από τη μια μεριά στην άλλη για το εμπόριο, ενώ οι χωριάτες πουλούσαν τα προϊόντα τους, που τόσο πολύ τα προτιμούσαν οι στρατιώτες διότι ήταν φρέσκα.

Η ζωή και σε αυτές τις συνθήκες συνεχίζονταν. Τα χωράφια και τα αμπέλια δουλεύτηκαν και οι σοδιές ήταν καλές. Όσοι είχαν και πουλούσαν έκαναν μεγάλα πλούτη, κέρδισαν αρκετά

                                                50-

 

χρήματα. Αργότερα η κατάσταση δυσκολεύτηκε αρκετά και επωφελήθηκαν οι διάφοροι καιροσκόποι και κερδοσκόποι. Άρχισαν να λιγοστεύουν στο εμπόριο τα εισαγόμενα προϊόντα και οι έμποροι γέμισαν και φούσκωσαν τα γραμμάτια και τις λίστες, διότι οι άνθρωποι δεν είχαν να πληρώσουν με τον παρά στο χέρι. Ποιο αισθητό έγινε με τις οικογένειες των αμερικανών που τον καιρό εκείνο του πολέμου δεν είχαν να πληρώσουν και περίμεναν να έρθουν δολάρια από την Αμερική και οι δρόμοι, τα ταχυδρομεία και οι τράπεζες δε λειτουργούσαν κανονικά. Η κατάσταση στο λαό που στην αρχή ήταν κάπως ειρηνική, είτε αδιάφορη επειδή απέναντί τους ήταν διό στρατοί διό άλλων χωρών, άλλαξε και έγινε προβληματική. Η ζωή έχασε το ρυθμό της καθημερινότητας.  

Άρχισαν να συνειδητοποιούν πως τα δύσκολα θα έρθουν αργότερα και πως στο μέλλον θα υπάρχουν αλλαγές για όλους. Άρχισε η προπαγάνδα του πολέμου για ελευθερία και για μελλοντικό πολιτικό προσανατολισμό και για τους αλβανούς και για εμάς τους έλληνες της Αλβανίας. Για εμάς ξένοι και καταχτητές ήταν μόνον οι ιταλοί και αργότερα οι γερμανοί,                                                    

ενώ για τους αλβανούς ήταν και οι έλληνες που δεν τους ήθελαν και τους μισούσαν σαν κακοίποπτους με παλιά ριζάρια.

Σιγά- σιγά οργανώνεται η εθνική απελευθερωτική αντίσταση. Η τοπική εξουσία ήταν στα χέρια των καταχτητών και υπήρχε σχεδόν τυπικά, διότι εφαρμόζονταν οι διαταγές που έδιναν τα αρχηγία των ξένων στρατευμάτων. Σε αυτές τις συνθήκες ευνοώνταν το σαραφλίκι, οι έμποροι, οι ματραπάζιδες, οι συμφεροντολόγοι, οι διάφοροι χαφιέδες και οι κλέφτες.

Τα ταχυδρομεία και οι τράπεζες σχεδόν δε λειτουργούσαν και πολλές φορές πηγαίναμε στα Γιάννενα για εξυπηρέτηση με φόβους και δυσκολίες στους δρόμους. Αργότερα έκλεισε και

αυτός ο δρόμος και τότε άρχισαν οι περισσότερες δυσκολίες για εμάς που είχαμε τους ανθρώπους μας στην ξενιτιά, Ούτε γράμματα να μάθομε για την υγεία, ούτε χρήματα για τις πολλές ανάγκες που είχαμε. Αυτή η κατάσταση κράτησε διό χρόνια. Η περίοδος 1939-1946 ήταν η περίοδο του μεγάλου αποκλεισμού

                                                    51-

 

και με τον τελειωμό του, άνοιξαν τα γραμμάτια από τους εμπόρους και τους σαράφηδες και προκάλεσαν εχθρότητες και χαλασμό των σχέσεων μεταξύ πολλών οικογενειών.

-Οι έλληνες αποχώρισαν από το χωριό μας στις 13 Απριλίου 1943 όταν οι γερμανοί εισέβαλαν στη Ελλάδα από το βορρά και επέστρεψαν ξανά οι ιταλοί και μετά οι γερμανοί.

Όπως σου είπα άρχισε να οργανώνεται η αντίσταση ενάντια του καταχτητή.

Στο δικό μας χώρο, στα χωριά βγήκαν παράλληλα διό ρεύματα. Το ένα ενώθηκε με το εθνικό απελευθερωτικό κίνημα του αλβανικού λαού που καθοδηγώνταν από τους κομμουνιστές του Ενβέρ Χότζα , όπως ήταν το ΕΑΜ στην Ελλάδα και το άλλο με το αντιφασιστικό εθνικό απελευθερωτικό κίνημα εμψυχωμένο από το ΕΔΕΣ.

Οι πρώτοι μπήκαν στο κίνημα και πήραν μέρος στον πόλεμο με την αρχική σκέψη και την υπόσχεση της απελευθέρωσης από το φασισμό και μετά τη νίκη και την απελευθέρωση της χώρας, τα όλα προβλήματα των μειονοτήτων, θα λύνονταν βάση των διεθνών συμβάσεων με το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης. Έτσι έλεγαν οι κομουνιστές με την προπαγάνδα που έκαναν στις αρχές στα δικά μας μέρη, ότι μετά την απελευθέρωση από το φασισμό έρχεται και η ελευθερία των λαών και των μειονοτήτων οι οποίοι θα αποφασίσουν για το μέλλον τους με την ελεύθερη ψήφο που θα κριθούν να δώσουν σε ανοιχτό δημοψήφισμα

Οι δεύτεροι από τις αρχές επιδίωκαν την εθνική ελευθερία και το δικαίωμα επιλογής για την ένωση με τον εθνικό κορμό μετά τη λήξη του πολέμου.

Η μειονότητα βρέθηκε διχασμένη και σε αυτή τη δύσκολη στιγμή και με πολλές εχθρότητες ανάμεσά μας οι οποίες αύξαιναν όσο πλησίαζε το τέλος του πολέμου και πολύ

περισσότερο μετά τη λήξη του πολέμου στην καθημερινότητα της ζωής με την πάλη των τάξεων.

Οι κομουνιστές από την αρχή παράλληλα με την απελευθέρωση της χώρας, πάνε και την εφαρμογή του δικού τους πολιτικού

                                                    52-

 

συστήματος με το πρότυπο της Ρωσίας και με τη βοήθεια των Γιουγκοσλάβων, με τους οποίους είχαν στενή συνεργασία, καθώς επίσης και με τη στάση των ελλήνων κομουνιστών και την πολιτική του ΕΑΜ.

Οι γενικές συνθήκες στην περιοχή βοήθησαν περισσότερο αυτούς και έτσι βγήκαν κερδισμένοι.

Η δεξιά παράταξη στην Αλβανία σχεδόν δεν υπήρχε. Ήταν οι μπαλίστες και οι ζωγκίστες οι οποίοι με την ελληνική μειονότητα συμπεριφέρθηκαν βάρβαρα και εχθρικά, πολύ περισσότερο από τους ίδιους τους φασίστες. Σκότωσαν, έκλεψαν, βασάνισαν. Το μακελειό της Γλίνας που σκότωσαν μαζικά μια μέρα εικοσιεφτά άνδρες επειδή και μόνον ήταν έλληνες, δε συχωριέται με τίποτα και θα μείνει για πάντα στις μνήμες μας. Αυτή ήταν ακόμα μια αιτία που ο λαός μας αγκάλιασε περισσότερο το κίνημα των αλβανών κομουνιστών και εντάχθηκε στην πλειοψηφία σε αυτό. Στον πόλεμο αυτό σκοτώθηκαν πολλά δικά μας παιδιά πολεμώντας πλάι –πλάι με τους αλβανούς παρτιζάνους. Έγιναν και αυτοί πεσόντες και ήρωες του λαού, γεγονός που συνέβαλε στη φιλία και την αδελφοσύνη των λαών. Όλοι μας βοηθήσαμε τους παρτιζάνους σε αυτόν τον πόλεμο, τους υποδεχτήκαμε στα σπίτια μας και τους δίναμε ότι είχαμε. Ήταν νέα παιδιά γεμάτο χαρά και ελπίδα για ένα καλύτερο μέλλον.

Δεν ξέρω αν θυμάσαι μια περίπτωση με το θείο Γιώργο, που στις αρχές και αυτός ήταν με τους παρτιζάνους, αλλά στο τέλος που κατάλαβε το τι θα γινόταν μετά τον πόλεμο για τη δική μας τύχη, έφυγε στην Ελλάδα και τώρα θεωρείται λιποτάχτης και εχθρός. Μας έφερε μια βραδιά στο σπίτι μια ελαφρά πληγωμένη παρτιζάνα και τρία κιλά κρέας. Η παρτιζάνα θα έμενε σε μας για μερικές μέρες ώσπου να καλυτέρευε η υγεία της και μετά θα έφευγε, ενώ για το κρέας μας είπε να το μαγειρεύαμε βραστό κοκκινιστό. Την αυριανή το πρωί, ήταν ημέρα Κυριακή και θα

πηγαίναμε στην εκκλησία, στον αυλόγυρο της οποίας γίνονταν λαϊκή αγορά, παζάρι, με τους χωριάτες που πουλούσαν τα προϊόντα τους. Εσύ του ζήτησες χρήματα για να αγόραζες

                                                  53-

 

κάστανα και δε σου έδωσε, όχι από τσιγκουνιά γιατί πάντα σε κερνούσε , αλλά από αδιαφορία. Γινάτεψες και όταν γύρισες στο σπίτι, πήρες το γατάκι και το κοπάνισες μέσα στην κατσαρόλα με το κρέας. Το γατάκι έκανε μια βουτιά και βγήκε αλλά τσουλουφρίστηκε, κάηκε το δέρμα του.  

Αργότερα κατά το μεσημέρι λίγο πριν έρθει σπίτι, κλείστηκες στο χειμωνικό δωμάτιο και όταν άκουσες που ήρθε ο θείο Γιώργος , άρχισες να φωνάζεις: ’’Δε μου έδωσες λεφτά για κάστανα, φάει τώρα το κρέας από το γατάκι’’.

Αυτός νεύριασε και τα έβαλε με μένα.

’’Συμπεθέρα, τι λέει αυτός έτσι, τι έγινε, αλήθεια έριξε τη γάτα στο κρέας;’’

Εγώ τον καθησύχασα, λέγοντάς του, μικρό παιδί είναι, μη τον πιστεύεις.

-΄΄Θυμάμαι γιαγιά, πως δεν θυμάμαι, αλλά ήταν και λιγάκι τσιγκούνης ο θείο Γιώργος, διότι μου το έχει κάνει και άλλες φορές, γι’αυτό και εγώ αντέδρασα έτσι, το είχα μέσα μου΄΄.

- Ε, το γατάκι μια βουτιά έκανε μέσα στην τέντζερη και βγήκε μόνο του έξω, ενώ εγώ το στράγγισα καλά και δεν είχε καμιά τρίχα μέσα, το μαγείρεψα νόστιμο και καλό. Όταν ήρθαν το βράδυ πεινασμένοι, το φάγανε με μεγάλη ευχαρίστηση, χωρίς να καταλάβουν τίποτα πίνοντας και από ένα ποτήρι κρασί.

Το καημένο το γατάκι στριμώχθηκε στη σπρέθη του μαγειρείου κάτω από τη στέγη μέχρι αργά το βράδυ.

Στο σπίτι μας έφερναν συχνά παρτιζάνους, τους πλέναμε μάλιστα και τα ρούχα που πολλές φορές ήταν με ψείρες. 

Όπως σου είπα, τα πράγματα δυσκόλευαν όσο πλησίαζε το τέλος του πολέμου, διότι πολλοί άρχισαν να καταλαβαίνουν πως για μας οι υποσχέσεις που μας δόθηκαν στις αρχές δε θα εφαρμόζονταν. Θυμάμαι μια περίπτωση που συνέβη στο χωριό μας στο τελευταίο τρίμηνο του 1944. Η νεολαία του χωριού προετοίμαζε μια θεατρική παράσταση ενός έλληνα συγγραφέα. Το έργο έβγαζε στη σκηνή μερικές φορές την ελληνική σημαία.                                                                                                    

Σε όλες τις πρόβες την έβγαζαν χωρίς κανένα εμπόδιο. Μια μέρα, σε μια από τις τελευταίες πρόβες έρχεται και

                                                  54-

 

παρακολουθεί το έργο ένας σύντροφος από την περιφερειακή επιτροπή της κομουνιστικής νεολαίας και στο τέλος διέταξε κατηγορηματικά να τραβηχτεί η σημαία από την παράσταση. Όλοι ξαφνιάστηκαν. Ο ανιψιός μου Λάκης, ο εξάδελφός σου, ήταν τότε γραμματέας της κομουνιστικής νεολαίας του χωριού και ο κυριότερος που προετοίμαζαν την παράσταση.  Μου έρχεται στο σπίτι αργά τη νύχτα, κοντά στα μεσάνυχτα κατακουρασμένος, πολύ στενοχωρημένος και τρομαγμένος. Τον είδα σε αυτή την κατάσταση και φοβήθηκα μήπως ήταν άρρωστος. Έρχονταν πάντοτε γελαστός, χαρούμενος και έκανε αστεία με μένα, μου ομολόγησε τα νέα της ημέρας και απαντούσε στις ερωτήσεις μου που ήθελα να μάθω τα πάντα. Τον πλησιάζω και ανήσυχη τον ρωτάω:

¨Τι έχεις παιδί μου, γιατί σε τέτοια χάλια; Μήπως είσαι άρρωστος;¨

¨Τι λες γιαγιά, τίποτε από αυτά¨, μου απάντησε με μεγάλη δυσκολία και συνέχισε:

¨Σήμερα κατάλαβα τελικά πως για μας όλα τελείωσαν, τα πάντα, χάθηκαν οι ελπίδες μας και έσβησαν τα όνειρα μας για το δικό μας μέλλον. Πάνε περίπατο όλες οι υποσχέσεις που μας δώσανε οι αλβανοί κομουνιστές προτού μπούμε στον πόλεμο. Χύσαμε και εμείς ιδρώτα και αίμα μαζί με τους φίλους μας τους αλβανούς, όμως για ένα αύριο διαφορετικό με νέες ευκαιρίες και άλλα δικαιώματα. Καμιά αλλαγή δε θα γίνει από αυτές που ελπίζαμε και για τις οποίες πολεμήσαμε. Θα βρεθούμε σε μια νέα σκλαβιά και θα είναι βάρβαρη. Εγώ από καιρό υποψιαζόμουν, αλλά δεν το περίμενα να έρχονταν τόσο γρήγορα και με τέτοιον τρόπο¨.

Αυτά μου είπε σιγά- σιγά και με δάκρυα στα μάτια. Τον λυπήθηκα και προσπάθησα να τον καθησυχάσω. Δεν γίνονταν με τίποτα. Τότε του είπα την αλήθεια που εγώ την ήξερα από την αρχή και δεν πίστεψα ποτέ για όλα όσα μου έλεγε πως θα συμβούν για το καλό μας μετά τον πόλεμο.

-΄΄ Άκουσε παιδί μου και να το θυμάσαι για πάντα.

 

                                                 55-

 

Αυτή είναι η τύχη μας που σφραγίσθηκε από τον καιρό που έγιναν τα κράτη και δεν αλλάζει. Τέτοια είναι γραμμένη η μοίρα μας να ζούμε για πάντα με το κεφάλι μισοσκιμένο΄΄.

-΄΄ Καλά μου λες γιαγιά, εσύ από καιρό κάτι μας έλεγες, όμως εμείς που να σε πιστεύαμε τότε. Καλύτερα που έγινε τόσο γρήγορα να πάρομε τα μέτρα μας. Καλιά αργά, παρά ποτέ΄΄, μου είπε αποφασισμένος για κάτι που δε θέλησε να το αποκαλύψει.

- ΄΄Εμείς του λέγω, πάλι θα υποφέρουμε αλλά δε θα χάσομε, ούτε πρόκειται να χαθούμε γιατί είμαστε δυνατοί και αγαπητοί με όλους. Θα τα βρούμε και πάλι με τους αλβανούς και με τους κομουνιστές που θα κυβερνήσουν. ΄Έχομε φιλίες, γνωριμίες και πολλά κοινά συμφέροντα, όπως πάντα, γιαυτό να μη φοβάσαι και να μη βασανίζεσαι. Φροντίστε να βγει καλά η παράσταση και να έχει επιτυχία΄΄.

 Αυτός με κοίταζε όλη την ώρα και δεν έβγαλε λέξη από το στόμα.

 Συνέχισαν οι πρόβες χωρίς να βγαίνει η σημαία.

 Στο χωριό μαθεύτηκε το γεγονός και ο κόσμος άρχισε να το συζητάει και να προβληματίζεται, αλλά τελικά δόθηκε η παράσταση χωρίς να αφαιρεθεί η σημαία και είχε μεγάλη επιτυχία. Στο μεταξύ οι χαφιέδες που υπάρχουν παντού, επομένως και στο χωριό μας, οι σπιούνοι των κομουνιστών ειδοποίησαν τα όργανά τους στην πόλη και κατήγγειλαν ιδιαίτερα το Λάκη ως τον κυριότερο παράγοντα της παράστασης. Την ίδια ημέρα μας έρχεται στο σπίτι κάποιος γνωστός και μας λέει πως με αυτό που έκανε ο Λάκης, θα τον καταδιώξουν και θα τον τιμωρήσουν βαριά οι κομουνιστές, κινδυνεύει η ελευθερία του, ακόμα και η ίδια η ζωή του.  

Δε σεβάστηκε τις εντολές του κόμματος και τις διαταγές των τοπικών επαναστατικών αρχών. Εγώ φοβήθηκα πάρα πολύ και αυτός επίσης φοβήθηκε Κάλεσα χωρίς να χάσω πολύτιμο χρόνο έναν ξάδελφο που ήξερε καλά τα μονοπάτια και τους δρόμους, πηγαινοέρχονταν κρυφά στην Ελλάδα και χωρίς να μας καταλάβει κανένας περάσαμε τα σύνορα.

                                              56-

 

 Όμως στο ελλαδίτηκο έδαφος την πάτησα. Συναντήσαμε εαμήτες παρτιζάνους, μας σταμάτησαν, ζήτησαν να μάθουν ποιοι ήμασταν και που πηγαίναμε. Εγώ τους είπα την αλήθεια και αυτοί ήθελαν να μας γυρίσουν πίσω στην Αλβανία, διότι μας είπαν εκεί θα έχομε όλα τα δικαιώματά μας. Τέτοιο λέγανε οι κομουνιστές από τις δύο πλευρές. Εγώ ξέρω τι τράβησα να τους πίσω και μας άφησαν και φθάσαμε στα Γιάννενα.

Έτσι γλίτωσε αυτός, όμως η οικογένειά του τράβησαι και τραβάει, υποφέρει σαν οικογένεια λιποτάχτη. Αναγκάστηκαν να φύγουν από το χωριό στο Έλμπασαν, μια πόλη στη μέση Αλβανία, για μια καλύτερη ζωή διότι στο χωριό τους κατέτρεχαν περισσότερο από όλους οι ένθερμοι οπαδοί και μέλη του κόμματος και του σιγκουρίμη. Όμως και εκεί ο μικρότερος αδελφός τιμωρήθηκε αργότερα με οχτώ χρόνια φυλάκιση για διαφώτιση και προπαγάνδα ενάντια του κόμματος και του λαϊκού συστήματος. Στη δίκη τον κατηγόρησαν για φιλέλληνα και αυτός με τόλμη σήκωσε τη φωνή του και τους είπε: ¨ Λάθος κάνετε, εγώ δεν είμαι φιλέλληνας, αλλά είμαι σωστός έλληνας¨.

Με τέτοιες κατηγορίες είχαν πάει και πολλοί άλλοι στις φυλακές και αυτό γίνεται με σκοπό να μας έχουν πάντα φοβισμένους και με κλεισμένο το στόμα. Να είσαι πάντα προσεχτικός και ότι αισθάνεσαι να το κρύβεις μέσα σου.

Είμαι εντελώς σίγουρη εγώ η καημένη, πως τον πατέρα σου και το Λάκη, δε θα τους δω ξανά καμιά φορά στη ζωή μου. Τώρα ο Λάκης βρίσκεται στην Αμερική. Στην Ελλάδα κάθισε τα δέκα πρώτα χρόνια. Έφυγε διότι και εκεί είχε ανεργία και φτώχια, ενώ οι δουλειές και το χρήμα βρίσκονται μόνον στην Αμερική και στην ξενιτιά. Αυτό είναι που οι κομουνιστές τη βρίζουν τόσο πολύ την Αμερική, από το φόβο μήπως μάθουν οι λαοί την αλήθεια και σηκωθούν εναντίον τους.  Ο Λάκης με φόβο μας στέλλει κάνα διό αράδες μέσα στα γράμματα, τις επιστολές του πατέρα σου και πότε-πότε και κανένα δέμα με καλούδια, καφέ και ζάχαρη για μένα και γλυκά για όλους. Τα ξέρουν και εκεί όλα το τι συμβαίνει εδώ σε μας και προσέχουν να μη μας

                                                57-

 

κάνουν κακό. Με τέτοιες αιτίες διώχνουν τα παιδάκια από το σχολείο, παύουν ανθρώπους από τις δουλειές, αφαιρούν την κάρτα-μέλους του δημοκρατικού μετώπου, εξορίζουν ολόκληρες οικογένειες και φυλακίζουν άδικα δίχως κανένα άλλο σοβαρό φταίξιμο. Έχομε τόσες πολλές περιπτώσεις μόνον στο χωριό μας.

Από την άλλη, τις επιταγές τα τσέκια με τα δολάρια της Αμερικής τα θέλουν και η τράπεζα τα εξαργυρώνει παρατιμής, πολύ πιο κάτω από την πραγματική τους αξία. Δεν τα βρίσκουν στους δρόμους τα δολάρια εκεί στην Αμερική οι άνθρωποί μας, τα βγάζουν με πολύ κόπο και ιδρώτα.

Αυτός λέγεται κομουνισμός; Έτσι θα εξαλειφθεί η φτώχια και η ανέχεια; Αυτή η φτώχια που ζούμε μας κάνει και εμάς να ζητούμε τη βοήθεια των παιδιών μας. Είναι κρίμα και άδικο και κάποτε πρέπει να αλλάξει αυτή η πολιτική που δε φέρνει πρόοδο αλλά στασιμότητα.

 Από τα πρώτα χρόνια σε κάθε συγκέντρωση που μας έκαναν, θυμάμαι να μας έλεγαν πως εδώ σε εμάς δε θα υπάρχει εκμετάλλευση του ανθρώπου από άνθρωπο. Αυτό που γίνεται με τα δολάρια όμως, τι είναι;

Υπάρχει και το χειρότερο με τις οικογένειες εκείνων που έφυγαν από τον πόλεμο και που θεωρούνται λιποτάχτες. Σε αυτούς τα δολάρια που λαβαίνουν τους τα εξαργυρώνουν τρεις φορές λιγότερο.

Τα δέματα που μας έρχονται από το εξωτερικό τα ανοίγουν στο τελωνείο και κάνουν ότι θέλουν μετά τον έλεγχο. Δεν έχεις που να κλαφτείς, να κάνεις το παράπονό σου. Θυμάσαι στη δική σου περίπτωση με το ρολόι του χεριού που σου έστειλε ο πατέρας. Το άλλαξαν και στη θέση του έβαλαν κάποιο άλλο με αξία δέκα φορές μικρότερη. Ο τελωνιακός φόρος που πληρώνουμε είναι ίσος με την αξία της αγοράς και δεν έχει καθόλου ποσοστά έκπτωσης, ακόμα και για τα πράγματα που προορίζονται για τα μικρά παιδιά. Ενώ για τους δικούς τους ανθρώπους που πηγαίνουν στο εξωτερικό για διάφορες δουλαίς, όταν έρχονται φέρνουν πολλά και διάφορα και δεν πληρώνουν τίποτα όπως

                                               58-

 

εμείς. Απαράδεχτο και άδικο και μετά μιλούν για ίσα δικαιώματα. Αυτά υπάρχουν στα λόγια και στα χαρτιά και καθόλου στην πράξη και στην καθημερινότητα.

Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις που τα επιστρέφουν πίσω χωρίς να μας ειδοποιήσουν καθόλου, διότι τα κρίνουν ως ακατάλληλα για τη δική μας μόδα και γενικότερα για τη δική μας ζωή, τη νέα επαναστατική και ταυτόχρονα προοδευτική ζωή μας.

Εδώ σε εμάς δεν κάνουν προπαγάνδα μόνον οι άνθρωποι, αλλά κάνουν και τα ζώα, τα φυτά και ότι άλλο χρειάζεται ο άνθρωπος για τη ζωή του, τα άψυχα αγαθά που μόνον ομορφαίνουν και καλυτερεύουν τη ζωή μας.

-Πριν από μερικές μήνες μας μάζεψαν στο αναγνωστήριο του χωριού και μας διάβασαν κάποιο φυλλάδιο που μας διαφώτιζε το πώς πρέπει να προφυλαχτούμε από τις ξένες εμφανίσεις και τον ξένο τρόπο ζωής ο οποίος είναι διαφορετικός από τον δικό μας και μας βλάπτει. Στο τέλος οι προοδευτικοί επαναστάτες του χωριού πήραν την πρωτοβουλία να μη ζητήσομε τίποτε να μας στείλουν από το εξωτερικό. Έχομε τα δικά μας. Είναι ότι καλύτερο μας χρειάζεται, ότι πρέπει.     

Ποιοι ήταν όμως αυτοί;

Ήταν εκείνοι που δεν έχουν καμιά σχέση με το εξωτερικό οι τεμπέληδες και χαφιέδες που όλοι τους τη ζωή έμειναν ανιπρόκοποι, επαγγελματίες πληροφοριοδότες του καθεστώτος. Στο τέλος της συγκέντρωσης διαβάστηκε ένα γράμμα στο όνομα του Δημοκρατικού Μετώπου του χωριού, που απευθύνονταν στην Κομματική Επιτροπή της περιφέρειας. Το γράμμα ανέφερε υποσχέσεις και πρωτοβουλίες που έπαιρνε το χωριό ενάντια της εξωτερικής προπαγάνδας που γίνεται σε εμάς με κάθε τρόπο, με τα γράμματα, τα πάκα, με τις δικές τους ραδιοφωνικές εκπομπές, τους διάφορους ερχόμενους από το εξωτερικό που τους συναντούμε και οτιδήποτε άλλο τέτοιου είδους.

Αποφασίστηκε να κάψομε στο μέγα-λάκκο του χωριού κοντά στο γεροπλάτανα που έχει περισσότερα από τετρακόσια χρόνια ζωής, όλα ότι μας είχαν έρθει από την Αμερική και την Ελλάδα,

                                                  59-

 

από τους δικούς μας ανθρώπους, ακόμα και τις θερμάστρες πετρελαίου. Έβριζαν την Αμερική και την Ελλάδα περισσότερο που ο λαός της υποφέρει ακόμη και για καλαμπόκι να το κάνει ψωμί διότι του λείπει και το αγοράζει από εμάς που το παράγομαι στον πλούσιο κάμπο μας, της Δρόπολης. Έτσι θα τους δείξομε πως δεν έχομε ανάγκη για τη βοήθειά τους και τα προϊόντα τους. Αυτός ήταν ο σκοπός του κόμματος.

Έτσι και έγινε. Ύστερα από μερικές μέρες μαζεύτηκαν στο λάκκο βιβλία, περιοδικά παλιά και καινούργια, ρούχα και παπούτσια, φουρνέλες και άλλα πράγματα και πραγματάκια και τα έκαψαν. Είχαν βγάλει τα όργανα με το κλαρίνο, καθώς επίσης και τους σεβνταλήδες του τραγουδιού και του χορού. Τα βιβλία καίγονταν και αυτοί χόρευαν και τραγουδούσαν κάποιο αλβανικό τραγούδι για το σύντροφο Ενβέρ, με συνθήματα για το κόμμα, τη νέα ζωή και το σύντροφο Ενβέρ! Ένα άλλο αλβανικό τραγούδι που το άκουγες μέρα και νύχτα, στα γλέντια και στους γάμους ήταν για τη χαρά που έχουν οι νέοι στη νέα ζωή και τη δουλειά τους στην κοοπερατίβα!

Ο καπνός ήταν πολύ πυκνός και ανέβαινε προς τα πάνω ανάμεσα από τα κλαριά του πλάττανα που παρακολουθούσε τα πάντα σιωπηλός χωρίς να κουνιέται κανένα του φύλλο. Είχαν συμβεί πολλά κάτω από τη σκιά του στη διάβα του χρόνου, αλλά κάτι το παρόμοιο, ουδέποτε. Θα έχει και αυτός κάτι να διηγηθεί στις επόμενες γενιές.

 Τα βιβλία δεν καίγονταν εύκολα και γρήγορα, γι’αυτό και οι πιο πιστοί και ένθερμοι οπαδοί του κόμματος κάθισαν αρκετά για να φυλάξουν μήπως θα έμεισκε κανένα δίχως να καεί και το   ξανάπαιρναν.

Ήταν μια κατάσταση για γέλιο και για κλάμα. Να ήσουν από καμιά κρυφή γωνιά να έβλεπες τι γινόταν, δεν περιγράφεται.

Ο πεθερός μου θυμάμαι μου έχει διηγηθεί για κάποιον τούρκο στρατηγό που έκαψε κάποια μεγάλη βιβλιοθήκη που είχε περισσότερα από τι έγραφε το κοράνι, οπότε και τι τους χρειάζονταν με τη δική τους λογική για τις δικές τους γνώσεις.

 

                                               60-

 

Τούτη η δική μας περίπτωση πρέπει να είναι η δεύτερη σε ολόκληρο τον κόσμο.

Εγώ κράτησα τις δυο φουρνέλες πετρελαίου που έχομε, τη μια για μαγείρεμα και την άλλη για θέρμανση και τις κρύβω να μη μας τις δούνε και μας σπιουνεύσουν, καθώς επίσης και όλα τα βιβλία και διάφορα έγγραφα που είναι μέσα σε αυτό το μπαούλο. Εμένα τι θα μου κάνουν, γριά είμαι, αλλά φοβάμαι μήπως βρείτε το μπελά σας εσείς οι νέοι.

Οι άνθρωποι έγιναν επιτήδειοι και πολύ πρόθυμοι για τέτοιες διαβολικές δουλειές. Πως και πώς να δείξουν την πίστη τους στη γραμμή του κόμματος. Λέει καλά ο Κλεις που έχει το κασάπικο στον Κάτω Μαχαλά: ¨ Τρεις διάβολοι είναι όλοι και όλοι σε ολόκληρο τον κόσμο. Οι διό μόνιμοι κάτοικοι στην Αλβανία και ο ένας από αυτούς τριγυρίζει μόνον εδώ στην περιοχή μας στο Αργυρόκαστρο¨.

Εγώ γέλασα με όλη μου την ψυχή και ρώτησα τη γιαγιά: ¨ Καλά, δε μου λες, πως είναι οι σπιούνοι, έχουν κάτι το διαφορετικό από τους άλλους που να τους διακρίνει, που να πέφτει στο μάτι όταν τους βλέπεις, ή να ξεχωρίζει η φωνή τους όταν τους ακούς; Εσύ μπορείς να τους αναγνωρίσεις όταν τους δεις και τους ακούσεις; Γιατί δε μου λες μερικά ονόματα; Είμαι πολύ περίεργος να δω πως περπατούν, πως σε αντικρίζουν, πως μιλούν, αν σε χαιρετούν, πως φοριούνται; ¨ και η γιαγιά μου απήντησε:

΄΄ Είναι καλύτερα για σένα, να μη ξέρεις τίποτε από αυτά που ρωτάς και θέλεις να μάθεις. Θα γίνεις περίεργος και θα βρεις το μπελά σου. Μόνον να προσέχεις τι λες και τι κάνεις, αλλά και τι σκέπτεσαι, γιατί ακόμη και αυτό απαγορεύεται αν είναι αντίθετο με τις σκέψεις του κόμματος. Ναι και η σκέψη τιμωρείται.

Το κάθε τις στη ζωή σου να το πετύχεις με την αξία της δουλειάς σου και με τίμια ζωή. Ποτέ να μη γίνεις βάρος κανενός. Για να το φθάσεις αυτό θα σου χρειαστεί να αποχτήσεις, πρώτο  τη δική σου ανεξάρτητη σκέψη και λογική έτσι ώστε να

 

                                                 61-   

 

αποφασίζεις μόνος σου στη ζωή και δεύτερο την οικονομική σου ανεξαρτησία.

 Δεν υπάρχουν και πολλά περιθώρια σε τούτη κοινωνία που ζούμε. Τώρα με το καλό να πάρεις το δίπλωμά σου και μετά να γίνεις καλός καθηγητής και να αγαπάς τους μαθητές σου, όπως και ο πάππος σου ο Κωτσιαντίνης που όλοι τον αγαπούσαν, τον σέβονταν, τον φώναζαν κυρ δάσκαλε και κύρ δάσκαλε και του άνοιγαν  πάντα θέση όταν έμπαινε στο καφενείο.

Μόνον η συγχορεμένη πεθερά μου του έλεγε: Καλά μωρέ άνδρα, δε βλέπεις που πηγαίνουν στην Πόλη και γυρίζουν με χρήματα και πλούτοι, αγοράζουν χωράφια και πρόβατα, εσύ τι κάθεσαι με το σχολείο και βγάζεις μόνον όσο να ζήσομε και τίποτε παραπάνω; Και αυτός αποφάσισε μια χρονιά να πάει στην Πόλη, αλλά και εκεί δάσκαλος εργάστηκε. Όταν γύρισε μαζί με τα άλλα έφερε και ένα όμορφο μικρό μπαούλο σφραγισμένο καλά και είπε της γυναίκας του να το φυλάξει και να το ανοίξει όταν βρεθεί σε μεγάλη οικογενειακή ανάγκη. Έτσι έζησαν ήρεμα την υπόλοιπη ζωή τους. Όταν με καιρό το άνοιξε, βρήκε μέσα μερικά στρόγγυλα άσπρα λιθαράκια από το λάκκο και ένα μικρό σημείωμα που να λέει: ¨την ευτυχία δεν τη φέρνουν τα πλούτη στη ζωή αλλά η καλή συνεννόηση και η αγάπη¨. ΄΄

-Τις έδωσα δίκιο για όλα και τις υποσχέθηκα να μη τα ξεχάσω ποτέ. Μόνον για ένα δε μπόρεσα τότε να καταλάβω τι εννοούσε η γιαγιά, όταν μου είπε να προσέχω ακόμη και το τι σκέπτομαι.

Πως είναι δυνατό να βάλει ο άνθρωπος φραγμό στη σκέψη; Την ξαναρώτησα και μου είπε τα εξής:

΄΄Η σκέψη έρχεται από κάτι που θέλεις να μάθεις και που είναι άγνωστο για σένα, από μια λύση σε κάποιο πρόβλημα, από μια ερώτηση, ύστερα από μια συζήτηση κυρίως όταν δε συμφωνείς, πριν πάρεις μια απόφαση, όταν ακούς κάτι είτε το διαβάζεις. Η σκέψη πρέπει να είναι ελεύθερη. Και όμως, σε κάθε τέτοια περίπτωση να μείνεις αδιάφορος όταν πρόκειται να βρεθείς ενάντια στη γραμμή του κόμματος και να μη προβληματίζεσαι αν θέλεις να γλιτώσεις από τα χειρότερα. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις πιο καλά από το να προσέχεις τι σκέπτεσαι, είναι

 

                                               62-

 

να μη σκέπτεσαι καθόλου. Θα μου πεις, τι μου λες γιαγιά να γίνω μπουνταλάς; Όχι παιδί μου, να συμπεριφέρεσαι σαν μπουνταλάς. Αυτό είναι όλο και θα το μάθεις με τη διάβα του χρόνου, να με θυμάσαι.

Πολύ δουλειά και δάγκωμα του στόματος, είναι σήμερα τα κλειδιά που μπορείς να ανοίξεις κάποια πόρτα στη σημερινή ζωή, έτσι ώστε να ζήσεις χωρίς μπερδέματα και τιμωρίες.

Εσείς οι νέοι θέλετε να πάτε μπροστά και να αλλάξετε την κοινωνία, αλλά θα περάσει πολύ καιρός, ένας κούκος δε φέρνει την άνοιξη λέμε εδώ στο χωριό μας και που να βρεθούν πολλοί κούκοι για να λαλήσουν όλοι μαζί και όχι εδώ και εκεί αλλά σε ολόκληρη τη χώρα!

Ποιος δεν καταλαβαίνει πως τη φτώχια στα χωριά την έφερε αυτός ο τύπος συνεταιρισμού που μας υπέδειξε το κόμμα, όλοι μέσα χωρίς διακρίσεις το τι προσφέρει ο ένα και τι ο άλλος, αλλά κανένας δεν τολμάει να πει τίποτα. Το ίδιο και εκείνος που είχε εκατό στρέμματα και εκείνος με πέντε ή με κανένα, και με πεντακόσια πρόβατα και με πέντε… Χωράφια, αμπέλια, λιβάδια, ζώα, μπήκαν μέσα χωρίς όρια και χωρίς καμιά ανταμοιβή. Γίναμε όλοι το ίδιο και εκείνοι που είχαν κοπιάσει και αποχτήσει κάτι και οι τεμπέληδες που λούζονταν καθημερινά στον ήλιο και που βαριόνταν να ξύσουν ακόμα και τη μύτη τους.

Τώρα τα πάντα είναι ιδιοχρησία όλων, αλλά και κανενός Ενδιαφέρονται όλοι, αλλά και κανένας.

Κάνουν σα να δουλεύουν και το κράτος κάνει σα να τους πληρώνει. Στην αρχή μας άφησαν από τρία στρέμματα καλλιεργήσιμη γης  και μια αγελάδα είτε δέκα πρόβατα, τώρα τα έμασαν και αυτά.

Και που θα φτάσομε κανένας δεν το ξέρει.

-Θυμάμαι το μπάρμπα Κόλια την ημέρα που μαζεύτηκαν στο αναγνωστήριο για να ενωθούν τα πρόβατα και τα γίδια. Αυτός είχε τα περισσότερα από όλους, περισσότερα από τριακόσια. Είχε πέντε-έξη παιδιά, δύο από τα οποία εργάζονταν στην πόλη και ήταν μέλη του κόμματος. Τους έδωσε εντολή το κόμμα να

                                              63-

 

πείσουν ή να υποχρεώσουν τον μπάρμπα Κόλια να πάρει πρωτοβουλία και να σηκωθεί πρώτος στη συγκέντρωση, έτσι ώστε να τον ακολουθήσουν και οι άλλοι. Στο μεταξύ τον έμαθαν και τι θα πει. Αφού διαβάστηκε το φυλλάδιο που εξηγούσε τα καλά που θα ερχόταν από το συνεταιρισμό, την κοοπερατίβα που τη λέμε οι περισσότεροι, έδωσαν το λόγο στους συγχωριανούς να μιλήσουν και να στηρίξουν την πρωτοβουλία, που οτιδήποτε άλλο ήταν εκτός από εθελοντική πρωτοβουλία των συγχωριανών μας. Κανένας δε σηκώνονταν να μιλήσει. Τότε δίνουν το λόγο στον μπάρμπα Κόλια. Αυτός τα ξέχασε όλα όσα του είχαν μάθει να πει. Σηκώθηκε σκυφτός και με το βλέμμα προς τα κάτω μουρμούρισε δύο-τρεις φορές,  ’’ η κοοπερατίβα είναι καλό πράγμα, είναι πολύ καλό, καλό θα μας κάνει’’ και κάθισε κάτω. Ακολούθησε μια απόλυτη ησυχία, μια βουβαμάρα που το λέμε αλλιώς.

Ακούστηκε από το βάθος της αίθουσας η χοντρή φωνή του μαχαλιότη Βάσο, που ήταν κάπου εκεί ανάμεσα στους άλλους, μόλις άρχισε να γίνεται θόρυβος, να λέει:

¨ Άμα και συ ο μπάρμπα Κόλια, τι μας είπες, δε μας είπες τίποτα, πες μας κάτι¨.

Τότε ξανασηκώθηκε ο Μπάρμπα Κόλιας με πιο ορθωμένο το σώμα, με το βλέμμα προς τα μπρος και με βραχνιασμένη φωνή, άκουσα να λέει:

¨ Τι να σας πει ο μπάρμπα Κόλιας παιδιά μου, τι να πω εγώ ο καημένος, θα έρθει η ώρα να φάμε το γάλα με το πιρούνι, να το θυμηθείτε αυτό¨.

Χαμός στην αίθουσα, γέλια και νεύρα για μερικά λεπτά.

Και έτσι συμβαίνει, κάθε αύριο και χειρότερα.

Δεν μπορεί να μοιράζεται το γάλα στους χωριάτες με τα γραμμάρια ανά κάθε ψυχή, να μη μπορεί να κάνει το δικό του τυρί και να του λείπουν όλα τα προϊόντα που υπάρχουν στο χωριάτικο περιβάλλον. Εμένα μου δίνουν μόνον εκατό γραμμάρια καφέ το μήνα ή και σε διό μήνες, εννοείται με πληρωμή.

 

                                                   64-

 

Εγώ πιστεύω πως αυτή η κατάσταση δεν μπορεί να πάει για πολύ. Κάτι πρέπει να αλλάξει για μια καλύτερη ζωή.

Ένα χέρι που είναι πάντα σφιγμένο, θα κουραστεί και κάποτε θα απλώσει, διαφορετικά θα παραλυθεί και θα σαπίσει ή θα σπάσει.

Το ίδιο θα συμβεί και με οποιοδήποτε τέτοιο καθεστώς σαν το δικό μας. Εγώ δε θα προλάβω διότι τα χρόνια περνούν και προς το παρόν δε βλέπω να γίνει κάτι. Θα φύγω από τούτη τη ζωή με τον καημό του χωρισμού με τους δικούς μας, που δε θα ιδώ τον πατέρα σου και το Λάκη, τους θείους σου και τόσα αλλά εξαδέλφια.

Εύχομαι και προσεύχομαι μέρα και νύχτα για σας, να έρθουν καλύτερες μέρες, να διορθώσετε τα λάθη και να χτίσετε ότι καλύτερο μπορείτε εδώ στον τόπο σας και να μη υποχρεωθείτε να ακολουθήσετε το δρόμο της ξενιτιάς όπως  οι πατεράδες σας. Θα ζήσεις και θα με θυμηθείς, είπε η γιαγιά μου με δάκρυα στα μάτια και αναστεναγμό, εκείνη τη χειμωνιάτικη μέρα στο δωμάτιο κοντά στο τζάκι ανακατεύοντας τη φωτιά με το τσιμπίδι, τελειώνοντας το διήγημα αυτό.